Sửa Bộ luật Tố tụng hình sự: Mở rộng áp dụng thủ tục rút gọn, hạn chế tạm giam

Tiếp tục chương trình Kỳ họp không thường lệ thứ nhất, sáng 20/8, Quốc hội nghe trình bày tờ trình và báo cáo thẩm tra về dự án Bộ luật Tố tụng hình sự (sửa đổi).

Tờ trình của Viện Kiểm sát nhân dân tối cao nêu rõ, sau hơn 8 năm thi hành, Bộ luật Tố tụng hình sự năm 2015 đã bộc lộ một số hạn chế, nhất là về thủ tục còn phức tạp, thủ tục rút gọn chưa phát huy đầy đủ hiệu quả, quy định về chứng cứ điện tử và tố tụng trên môi trường số chưa đáp ứng yêu cầu thực tiễn.

Trong khi đó, yêu cầu cải cách tư pháp, xây dựng Nhà nước pháp quyền, chuyển đổi số, đấu tranh phòng, chống tội phạm và hội nhập quốc tế đặt ra những yêu cầu mới. Vì vậy, việc sửa đổi toàn diện Bộ luật Tố tụng hình sự là cần thiết nhằm thể chế hóa đầy đủ, toàn diện các chủ trương của Đảng, tháo gỡ các điểm nghẽn trong thực tiễn, nâng cao hiệu lực, hiệu quả của hoạt động tố tụng và bảo đảm tốt hơn quyền con người.

Hoàn thiện thẩm quyền tố tụng, tăng cường kiểm soát quyền lực

Dự thảo Bộ luật Tố tụng hình sự (sửa đổi) gồm 514 điều, tập trung vào 6 nhóm vấn đề lớn.

Thứ nhất, đổi mới thủ tục tố tụng theo hướng tinh gọn, hiệu quả. Dự thảo đơn giản hóa một số thủ tục, giảm giấy tờ, yêu cầu chứng thực không cần thiết và chuẩn hóa quy trình tố tụng. Đặc biệt, đổi mới và mở rộng thủ tục rút gọn, trong đó quy định thủ tục rút gọn bắt buộc, rút gọn trong giai đoạn xét xử phúc thẩm và bổ sung trường hợp bị can, bị cáo tự nguyện nhận tội, chấp nhận hình phạt để được hưởng chính sách khoan hồng.

Việc áp dụng phải bảo đảm tự nguyện, được giải thích đầy đủ về quyền, nghĩa vụ và hậu quả pháp lý; lời nhận tội phải phù hợp với các chứng cứ khách quan khác và không được là chứng cứ duy nhất để buộc tội, kết tội.

Thứ hai, tăng cường phân hóa và thực hiện chính sách khoan hồng. Dự thảo bổ sung nguyên tắc phân hóa thủ tục tố tụng, cho phép lựa chọn thủ tục phù hợp với tính chất, mức độ hành vi, nhân thân, thái độ khai báo, mức độ hợp tác và việc khắc phục hậu quả.

Đồng thời, bổ sung các trường hợp khởi tố theo yêu cầu của bị hại, trường hợp không khởi tố, miễn trách nhiệm hình sự và bổ sung thủ tục tạm hoãn truy cứu trách nhiệm hình sự, bảo đảm đồng bộ với chính sách của Bộ luật Hình sự (sửa đổi).

Thứ ba, hoàn thiện thẩm quyền tố tụng, tăng cường kiểm soát quyền lực và bảo đảm quyền con người. Dự thảo tiếp tục phân định rõ thẩm quyền giữa các cơ quan, các cấp tố tụng và giữa người đứng đầu với Điều tra viện, Kiểm sát viên, Thẩm phán; gắn thẩm quyền với trách nhiệm và kiểm soát quyền lực.

Đồng thời, mở rộng có điều kiện thẩm quyền của Điều tra viên trung cấp, cao cấp là Trưởng, Phó trưởng Công an cấp xã trong điều tra một số vụ án rất nghiêm trọng, có tính chất đơn giản, chứng cứ rõ ràng xảy ra trên địa bàn cấp xã, qua đó phát huy nguồn lực tại cơ sở và giảm tải cho Cơ quan điều tra cấp tỉnh.

Đối với biện pháp ngăn chặn, dự thảo theo hướng hạn chế tạm giam, tăng cường biện pháp thay thế, trong đó bổ sung giám sát điện tử; đồng thời tiếp tục hoàn thiện các quy định bảo đảm quyền bào chữa và quyền, lợi ích hợp pháp của người tham gia tố tụng.

Lần đầu tiên quy định khái niệm "tố tụng điện tử"

Thứ tư, thực hiện tố tụng điện tử. Dự thảo lần đầu tiên quy định khái niệm "tố tụng điện tử" và nguyên tắc bảo đảm thực hiện hoạt động tố tụng trên môi trường điện tử theo quy định của pháp luật. Đồng thời, quy định về hồ sơ vụ án điện tử, số hóa tài liệu, liên thông, chia sẻ dữ liệu, giao nhận văn bản tố tụng bằng phương thức điện tử và xét xử trực tuyến. Đây là cơ sở pháp lý để chuyển mạnh từ phương thức tố tụng truyền thống sang tố tụng hiện đại trên nền tảng dữ liệu số.

Thứ năm, đáp ứng yêu cầu hội nhập quốc tế. Dự thảo hoàn thiện các quy định về hợp tác quốc tế, bảo đảm thống nhất với pháp luật về tương trợ tư pháp về hình sự, dẫn độ và các quy định mới; trong đó hoàn thiện cơ chế xử lý yêu cầu truy cứu trách nhiệm hình sự đối với công dân Việt Nam bị từ chối dẫn độ, đáp ứng yêu cầu đấu tranh phòng, chống tội phạm xuyên quốc gia.

Thứ sáu, luật hóa những nội dung đã được thực tiễn kiểm nghiệm và khắc phục bất cập. Dự thảo luật hóa các quy định về xử lý sớm vật chứng, tài sản theo Nghị quyết số 164/2024/QH15; bổ sung cơ chế xử lý vật chứng mau hỏng, giảm giá trị nhanh hoặc có chi phí bảo quản lớn. Đồng thời, tiếp tục hoàn thiện các quy định về biện pháp điều tra tố tụng đặc biệt và những vấn đề phát sinh trong thực tiễn thi hành Bộ luật năm 2015.

Tán thành bổ sung giám sát điện tử là một trong những biện pháp ngăn chặn

Báo cáo thẩm tra của Ủy ban Pháp luật và Tư pháp cho biết, nhiều ý kiến trong Ủy ban tán thành việc dự thảo bổ sung quy định về xử lý sớm vật chứng, tài sản (Điều 112) nhằm sớm đưa tài sản vào lưu thông, tránh lãng phí. Tuy nhiên, do đây là vấn đề quan trọng, liên quan trực tiếp đến quyền tài sản của tổ chức, cá nhân và tác động đến việc xử lý vụ án, đề nghị Cơ quan chủ trì soạn thảo căn cứ thực tiễn thi hành Nghị quyết số 164/2024/QH15 trong thời gian qua để quy định cụ thể ngay trong dự thảo Bộ luật những trường hợp được áp dụng, thẩm quyền áp dụng, thay đổi, hủy bỏ, mà không giao liên ngành quy định chi tiết.

Về biện pháp ngăn chặn, Ủy ban Pháp luật và Tư pháp cơ bản tán thành với những nội dung sửa đổi, bổ sung liên quan đến biện pháp ngăn chặn, bảo đảm phù hợp với chủ trương của Đảng về “hạn chế việc áp dụng biện pháp tạm giam với một số tội phạm”. Tán thành việc bổ sung biện pháp giám sát điện tử với tính chất là một trong những biện pháp ngăn chặn nhằm thay thế biện pháp tạm giam, nhằm bảo đảm tốt hơn quyền con người, quyền công dân trong tố tụng hình sự.

Bên cạnh đó, cơ quan thẩm tra cũng cơ bản tán thành việc hoàn thiện thủ tục rút gọn theo hướng mở rộng các trường hợp được áp dụng thủ tục rút gọn nhằm bảo đảm yêu cầu giải quyết vụ án khẩn trương, nhanh chóng, kịp thời, xây dựng tố tụng hiệu quả.

Đối với thủ tục rút gọn bắt buộc, Ủy ban Pháp luật và Tư pháp cơ bản tán thành mở rộng áp dụng thủ tục này với tội nghiêm trọng và trường hợp người phạm tội đầu thú.

Đối với thủ tục rút gọn áp dụng trong trường hợp bị can, bị cáo tự nguyện nhận tội, chấp nhận hình phạt, cơ quan thẩm tra nhận thấy đây là chế định mới, có tác động trực tiếp đến hoạt động điều tra, truy tố, xét xử và cơ chế kiểm soát quyền lực trong tố tụng hình sự. Do đó, đề nghị cơ quan chủ trì soạn thảo tiếp tục nghiên cứu, làm rõ những nội dung đã được nêu trong Báo cáo thẩm tra (đầy đủ) của Ủy ban Pháp luật và Tư pháp để bảo đảm phù hợp và khả thi.