Sở hữu trí tuệ trong ngành thể thao

Cùng với đó pháp luật cũng phải có các công cụ tương xứng để điều chỉnh các mối quan hệ phức tạp để dòng tiền từ hệ sinh thái này không bị thất thoát hoặc không về đúng chủ thể có quyền.

Từ một trận cầu đến bài toán hàng tỷ USD

Bản quyền truyền hình Premier League mùa giải 2025 đến 2028 được bán với giá khoảng 6,7 tỷ bảng Anh, trong đó riêng thị trường nội địa Anh đạt mức kỷ lục 6,7 tỷ bảng cho bốn mùa, chưa tính đến gói bản quyền quốc tế. NBA License Program mang về cho giải đấu hơn 3,5 tỷ USD mỗi năm từ các hợp đồng cấp phép sử dụng nhãn hiệu, bản quyền hình ảnh cầu thủ và quyền phát sóng. Formula 1 kiếm hơn 2 tỷ USD mỗi mùa chỉ từ bản quyền truyền hình và phí đăng cai chặng đua.

Những con số ấy không phải để minh họa sự hào nhoáng của ngành thể thao giải trí toàn cầu, mà để chỉ ra một sự thật nghiêm túc rằng giá trị kinh tế cốt lõi của ngành này không nằm ở tấm vé vào sân hay chiếc áo đấu, mà nằm ở hệ thống quyền sở hữu trí tuệ được thiết kế, cấu trúc và thực thi chung quanh mỗi sự kiện.

Tại Việt Nam, V.League đã có những đàm phán bản quyền truyền hình một cách chuyên nghiệp, các giải quốc tế được đăng cai ngày càng nhiều, hệ sinh thái esports phát triển nhanh với lượng khán giả đông đảo, và thế hệ vận động viên mới ngày càng ý thức về giá trị thương mại của hình ảnh cá nhân.

Đây là những chuyển biến tích cực. Nhưng để chuyển biến ấy trở thành bước nhảy thực sự, các chủ thể kinh doanh cần hiểu rằng đằng sau mỗi trận đấu được phát sóng, mỗi hình ảnh cầu thủ trên bảng quảng cáo, mỗi bản nhạc vang lên trên sân vận động, là cả một cấu trúc quyền nhiều tầng mà pháp luật Việt Nam đã cung cấp công cụ để khai thác, chỉ là các công cụ ấy chưa được vận dụng đúng mức.

Các quyền sở hữu trí tuệ trong một sự kiện thể thao

Luật Sở hữu trí tuệ quy định quyền của tổ chức phát sóng đối với chương trình phát sóng của mình, bao gồm quyền phát sóng, tái phát sóng chương trình, quyền định hình chương trình, và quyền phân phối đến công chúng. Đây là một loại quyền liên quan, phát sinh tự động kể từ khi chương trình phát sóng được thực hiện, không cần đăng ký, và được bảo hộ trong thời hạn 50 năm. Quyền này là nền tảng pháp lý để các đài truyền hình, các nền tảng OTT đàm phán giá bản quyền phát sóng thể thao, và cũng là cơ sở để xử lý các hành vi livestream trái phép, thu phát lại chương trình mà không được cho phép.

Điều quan trọng mà nhiều chủ thể kinh doanh thể thao tại Việt Nam chưa nhận ra là quyền phát sóng không chỉ dừng ở hợp đồng giữa giải đấu và đài truyền hình. Trong thực tiễn quốc tế, quyền này được phân tách rất tinh vi theo nhiều tiêu chí: theo lãnh thổ (bản quyền nội địa và bản quyền quốc tế), theo nền tảng (truyền hình truyền thống, OTT, mạng xã hội, ứng dụng di động), theo thời gian (phát sóng trực tiếp, phát lại, highlight clips), theo tính độc quyền (exclusive hoặc non-exclusive). Mỗi cách phân tách ấy tạo ra một giao dịch licensing riêng, và tổng giá trị của các giao dịch ấy cộng lại luôn lớn hơn nhiều so với một hợp đồng bán quyền trọn gói. Pháp luật Việt Nam về quyền liên quan không hạn chế việc này, chủ thể quyền có quyền phân chia quyền sử dụng theo điều kiện mà họ thỏa thuận được với đối tác.

Quyền hình ảnh của vận động viên

Đây là loại quyền có tính chất lưỡng tính rất đặc thù, vừa mang yếu tố nhân thân vừa mang yếu tố tài sản thương mại, và cũng là quyền mà các vận động viên Việt Nam ít khai thác nhất so với tiềm năng thực tế.

Bộ luật Dân sự quy định quyền của cá nhân đối với hình ảnh của mình, việc sử dụng hình ảnh của một cá nhân phải được người đó đồng ý, trừ một số ngoại lệ vì lợi ích quốc gia, lợi ích công cộng hoặc hoạt động công vụ. Pháp luật cũng quy định rằng việc sử dụng hình ảnh cá nhân trong hoạt động thương mại phải được sự đồng ý của người có hình ảnh và phải trả thù lao theo thỏa thuận.

Quy định này, kết hợp với các nguyên tắc chung của Bộ luật Dân sự về giao dịch dân sự và hợp đồng, tạo thành cơ sở pháp lý đủ để vận động viên kiểm soát việc khai thác thương mại hình ảnh cá nhân, bao gồm cả việc cấp phép cho bên thứ ba sử dụng hình ảnh trong quảng cáo, đàm phán mức thù lao, và xác định phạm vi sử dụng theo thời gian, lãnh thổ và phương thức.

Nhìn ra thế giới, các hệ thống pháp luật phát triển đã chuyển hóa quyền hình ảnh thành một tài sản thương mại có giá trị cực lớn. Tại Hoa Kỳ, học thuyết “right of publicity” cho phép vận động viên kiểm soát toàn diện việc khai thác danh tính, hình ảnh, giọng nói của mình vì mục đích thương mại. Tại Anh, vụ Irvine kiện Talksport năm 2002 đã tạo tiền lệ cho phép vận động viên kiện theo tort “false endorsement” khi hình ảnh bị sử dụng gây hiểu nhầm về quan hệ tài trợ.

Tại Nhật Bản, Tòa án tối cao qua vụ Pink Lady năm 2012 đã thừa nhận bản chất tài sản của quyền hình ảnh nhân vật công chúng. Những mô hình tham chiếu này cho thấy hướng phát triển có thể áp dụng tại Việt Nam, nơi nền tảng pháp lý cơ bản đã có sẵn, điều cần thiết là sự chủ động của chính vận động viên và đội ngũ đại diện trong việc xây dựng các hợp đồng hình ảnh có cấu trúc chuyên nghiệp.

Một vấn đề thực tiễn đặc biệt quan trọng là phân tách quyền hình ảnh giữa vận động viên, câu lạc bộ và liên đoàn. Khi vận động viên ký hợp đồng lao động với câu lạc bộ, phạm vi chuyển giao quyền hình ảnh cần được soạn thảo rõ ràng, phân biệt giữa quyền hình ảnh trong hoạt động thi đấu chính thức của giải đấu (thường được câu lạc bộ hoặc liên đoàn sử dụng tập thể theo hợp đồng quản lý giải), quyền hình ảnh trong hoạt động thương mại của câu lạc bộ (hợp đồng tài trợ, bán hàng lưu niệm), và quyền hình ảnh cá nhân ngoài thi đấu (hợp đồng đại sứ thương hiệu riêng).

Premier League giải quyết vấn đề này qua “Standard Player Contract” với các điều khoản phân định rõ ràng, La Liga có cơ chế chia sẻ doanh thu hình ảnh theo tỷ lệ giữa giải đấu, câu lạc bộ và cầu thủ. Các giải đấu chuyên nghiệp tại Việt Nam hoàn toàn có thể xây dựng cơ chế tương tự trên nền tảng pháp luật lao động và pháp luật dân sự hiện hành.

Nhãn hiệu, kiểu dáng và các đối tượng quyền sở hữu trí tuệ khác

Ngoài quyền tác giả và quyền liên quan, một sự kiện thể thao còn là nơi hội tụ của nhiều đối tượng sở hữu công nghiệp mà các chủ thể kinh doanh cần chủ động đăng ký và quản lý.

Trước hết, nhãn hiệu của giải đấu, câu lạc bộ, sự kiện là tài sản có giá trị đặc biệt lớn. Logo của một giải bóng đá, tên gọi của một giải chạy marathon, biểu tượng của một sự kiện esports, đều có thể được đăng ký bảo hộ nhãn hiệu theo Luật Sở hữu trí tuệ.

Một khi được bảo hộ, chủ sở hữu nhãn hiệu có quyền ngăn cấm người khác sử dụng dấu hiệu trùng hoặc tương tự gây nhầm lẫn trong hoạt động thương mại, có quyền cấp phép cho bên thứ ba sử dụng nhãn hiệu trong các hợp đồng tài trợ, nhượng quyền, merchandising, và có thể định giá nhãn hiệu như một tài sản vô hình trong cấu trúc tài chính của tổ chức.

Tuy nhiên, nhiều giải đấu và câu lạc bộ tại Việt Nam vẫn chưa tiến hành đăng ký nhãn hiệu một cách hệ thống, dẫn đến nguy cơ bị đăng ký trước bởi bên thứ ba hoặc không có căn cứ pháp lý khi xử lý hàng hóa, dịch vụ mạo danh giải đấu.

Kiểu dáng công nghiệp của trang phục thi đấu, thiết kế cúp, huy chương, linh vật giải đấu, linh vật của câu lạc bộ cũng là đối tượng có thể đăng ký bảo hộ theo Luật Sở hữu trí tuệ. Việt Nam đã gia nhập Thỏa ước La Hay về đăng ký kiểu dáng công nghiệp quốc tế từ năm 2019, mở ra khả năng đăng ký bảo hộ đồng thời ở nhiều quốc gia cho các thiết kế có tính nhận diện cao.

Đối với các giải đấu có tham vọng phát triển ra khu vực, việc đăng ký kiểu dáng công nghiệp quốc tế cho các yếu tố thiết kế đặc trưng là một bước đi chiến lược cần được tính từ sớm.

Quyền sở hữu trí tuệ đối với âm nhạc được sử dụng trong sự kiện là một loại quyền mà nhiều nhà tổ chức sự kiện thể thao tại Việt Nam vẫn chưa tuân thủ đầy đủ. Khi một bản nhạc vang lên trên sân vận động, trong đoạn phim quảng bá giải đấu, hoặc trên nền livestream sự kiện, quyền biểu diễn trước công chúng và quyền truyền đạt tới công chúng đều phát sinh.

Các tổ chức quản lý tập thể quyền tác giả như (CMOs) chẳng hạn như Trung tâm bảo vệ quyền tác giả âm nhạc Việt Nam (VCPMC) có thể cấp phép và thu phí sử dụng, và các nhà tổ chức sự kiện nên chủ động xin phép thay vì chờ bị truy thu, vừa để tuân thủ pháp luật, vừa để xây dựng uy tín pháp lý cần thiết khi đàm phán đăng cai các giải quốc tế, vốn yêu cầu rất nghiêm ngặt về tuân thủ bản quyền.

Quyền đang định hình: esports và dữ liệu thể thao

Thể thao điện tử tại Việt Nam đã được công nhận chính thức và đang phát triển rất nhanh với lượng khán giả thuộc hàng cao nhất khu vực Đông Nam Á. Từ góc nhìn sở hữu trí tuệ, esports là lĩnh vực có cấu trúc quyền phức tạp bậc nhất, vì một giải đấu esports đồng thời liên quan đến quyền của nhà phát hành game đối với phần mềm và hình ảnh trò chơi, quyền của liên đoàn và nhà tổ chức đối với sản xuất chương trình phát sóng giải đấu, quyền của vận động viên đối với hình ảnh và biểu diễn, và quyền của streamer đối với nội dung bình luận.

Khung pháp luật hoặc hướng dẫn các quyền sở hữu trí tuệ trong lĩnh vực thể thao điện tử đã được Hàn Quốc và Trung Quốc xây dựng hoặc đã có những phán quyết quan trọng thừa nhận quyền tác giả đối với game livestream như một loại tác phẩm thị giác.

Các chủ thể kinh doanh esports tại Việt Nam, dù chưa có khung pháp lý chuyên biệt, vẫn hoàn toàn có thể thiết lập cấu trúc quyền thông qua hệ thống hợp đồng licensing nhiều bên được soạn thảo cẩn trọng, vận dụng các quy định hiện có của Luật Sở hữu trí tuệ về quyền tác giả, quyền liên quan, nhãn hiệu và Bộ luật Dân sự về hợp đồng.

Một tài sản vô hình mới nổi khác mà các tổ chức thể thao Việt Nam nên bắt đầu quan tâm là dữ liệu thống kê thể thao. Trên thế giới, dữ liệu về thành tích thi đấu, chỉ số vận động viên, diễn biến trận đấu đã tạo ra cả một ngành công nghiệp phân tích thể thao và dự báo kết quả với giá trị hàng tỷ đô la.

Dù dữ liệu thô (raw data) không phải đối tượng quyền tác giả theo nghĩa truyền thống, các cơ sở dữ liệu được biên soạn và hệ thống hóa lại có thể được bảo hộ dưới dạng “sưu tập dữ liệu” theo quy định tại Luật Sở hữu trí tuệ, hoặc được bảo vệ qua cơ chế bí mật kinh doanh nếu được quản lý với các biện pháp bảo mật phù hợp.

Từ nhận diện quyền sở hữu trí tuệ đến kiến tạo giá trị

Có thể thấy rằng các chủ thể kinh doanh thể thao tại Việt Nam đang sở hữu một hệ thống quyền sở hữu trí tuệ phong phú hơn nhiều so với những gì họ đang khai thác. Quyền phát sóng có thể được cấu trúc đa tầng để tối đa hóa doanh thu. Quyền hình ảnh vận động viên có thể được chuyển hóa thành dòng tiền dài hạn qua các hợp đồng licensing có thiết kế.

Nhãn hiệu giải đấu và câu lạc bộ có thể trở thành tài sản vô hình có giá trị trên bảng cân đối kế toán. Kiểu dáng công nghiệp của trang phục, linh vật, cúp giải có thể được bảo hộ ở nhiều thị trường qua một đăng ký quốc tế duy nhất. Quyền sở hữu trí tuệ đối với âm nhạc sử dụng tại sự kiện có thể được tuân thủ một cách chủ động thay vì đối phó. Dữ liệu thể thao có thể được nhìn nhận như tài sản để khai thác.

Khi Nghị quyết số 80-NQ/TW ngày 7/1/2026 của Bộ Chính trị đặt mục tiêu phát triển công nghiệp văn hóa thành trụ cột kinh tế, liệt kê rõ thể thao và giải trí trong danh mục các lĩnh vực trọng tâm, và nhấn mạnh yêu cầu “bảo vệ quyền sở hữu trí tuệ trên môi trường số”, thì tinh thần của Nghị quyết không phải là chờ pháp luật hoàn thiện rồi mới hành động.

Tinh thần ấy đặt lên vai chính các chủ thể sáng tạo và kinh doanh trách nhiệm chủ động nhận diện, cấu trúc và khai thác hệ thống quyền mà pháp luật đã trao. Trong kinh doanh thể thao, sự chủ động ấy bắt đầu từ một hành động đơn giản nhưng có ý nghĩa nền tảng, ngồi lại cùng đội ngũ pháp lý, kiểm kê toàn bộ các quyền sở hữu trí tuệ mà mình đang sở hữu, và lên chiến lược khai thác từng quyền ấy một cách có hệ thống.