Yêu cầu cấp bách
Phát biểu ý kiến khi chủ trì hội nghị quốc tế trực tuyến về Eo biển Hormuz hôm 2/4, Bộ trưởng Ngoại giao Anh Yvette Cooper nêu bật “nhu cầu khẩn cấp” về mở lại eo biển chiến lược này, nhấn mạnh việc gián đoạn tuyến hàng hải quốc tế đang gây ảnh hưởng nghiêm trọng đến an ninh kinh tế toàn cầu. Hội nghị có sự tham gia của các đại diện từ hơn 40 quốc gia, chủ yếu là các nước thành viên Liên minh châu Âu (EU) nhưng không có Mỹ, cùng các tổ chức quốc tế, trong đó có Tổ chức Hàng hải quốc tế (IMO). Cuộc họp diễn ra sau khi Tổng thống Mỹ Donald Trump kêu gọi các quốc gia nhập khẩu dầu giành quyền kiểm soát Eo biển Hormuz.
Tại hội nghị, các nước khẳng định, Eo biển Hormuz là một trong những hành lang hàng hải quan trọng nhất thế giới, giữ vai trò then chốt đối với xuất khẩu năng lượng toàn cầu, đồng thời cảnh báo việc gián đoạn hoạt động lưu thông qua đây đang tác động sâu rộng tới nguồn cung, giá cả và ổn định kinh tế toàn cầu. Hội nghị đã thảo luận về các biện pháp phối hợp, bao gồm gia tăng sức ép ngoại giao và các biện pháp kinh tế nhằm khôi phục hoạt động hàng hải, đồng thời hỗ trợ giải phóng các tàu và thuyền viên mắc kẹt.
Nhiều nước yêu cầu bảo đảm quyền tự do hàng hải và phản đối các hành động cản trở hoặc áp đặt điều kiện đối với tàu thuyền qua lại. Kể từ khi xung đột giữa Mỹ và Iran bùng nổ, đến nay đã xảy ra ít nhất 25 vụ tấn công nhằm vào tàu thuyền trong khu vực Eo biển Hormuz, khiến khoảng 20.000 thủy thủ trên gần 2.000 con tàu bị mắc kẹt.
Kết thúc hội nghị, hơn 40 quốc gia cùng các tổ chức quốc tế ra tuyên bố chung kêu gọi “mở lại ngay lập tức và vô điều kiện” Eo biển Hormuz nhằm khôi phục lưu thông tại tuyến hàng hải chiến lược của thế giới.
Trước đó, 37 quốc gia cũng đã ký tuyên bố bày tỏ sẵn sàng đóng góp vào các nỗ lực phù hợp nhằm bảo đảm lưu thông an toàn qua Eo biển Hormuz. Anh, Pháp, Đức, Italia, Nhật Bản và Hà Lan nằm trong nhóm nước ký tuyên bố, trong khi Mỹ, Trung Quốc và phần lớn các nước Trung Đông chưa tham gia. Kế hoạch giải cứu những con tàu mắc kẹt tại Eo biển Hormuz sẽ được thảo luận tại hội nghị về điều phối quân sự toàn cầu, dự kiến diễn ra ngày 7/4 tới.
Hạ nhiệt xung đột
Trong bối cảnh Mỹ kêu gọi hành động nhằm khai thông Eo biển Hormuz, các nước nhấn mạnh ưu tiên giải pháp ngoại giao và cảnh báo việc sử dụng vũ lực có thể gây thêm căng thẳng và kéo theo hậu quả khó lường. Các thành viên Hội đồng Bảo an LHQ cũng chia rẽ về dự thảo nghị quyết do Bahrain đề xuất, theo đó cho phép các quốc gia sử dụng biện pháp “phòng vệ cần thiết” nhằm bảo đảm an toàn hàng hải tại Eo biển Hormuz. Kế hoạch bỏ phiếu dự thảo nghị quyết dự kiến ngày 3/4 đã phải hoãn lại.
Theo dự thảo nghị quyết, các quốc gia có thể được phép hành động đơn lẻ hoặc theo cơ chế hợp tác đa quốc gia trong phạm vi Eo biển Hormuz và vùng lân cận trong tối thiểu 6 tháng. Nội dung dự thảo nhấn mạnh đến tính chất phòng vệ để trấn an các bên còn do dự. Tuy nhiên, một số thành viên Hội đồng Bảo an bày tỏ lo ngại về khả năng căng thẳng gia tăng và hậu quả khó lường từ biện pháp sử dụng vũ lực.
Trong khi đó, Trung Quốc nhấn mạnh ưu tiên hàng đầu là ngừng giao tranh. Trong cuộc điện đàm với người đồng cấp Saudi Arabia, Bộ trưởng Ngoại giao Trung Quốc Vương Nghị nhấn mạnh cần tránh làm leo thang đối đầu và căng thẳng quân sự. Tổng thống Pháp Emmanuel Macron cho rằng, trước hết cần có một lệnh ngừng bắn và nối lại đàm phán. Các nước thành viên Hội đồng Hợp tác vùng Vịnh (GCC) cũng cho rằng giải pháp lâu dài cần gắn với tiến trình chính trị nhằm hạ nhiệt xung đột.
Tổng Thư ký Tổ chức Hàng hải Quốc tế (IMO) Arsenio Dominguez nhấn mạnh yêu cầu hạ nhiệt căng thẳng tại Eo biển Hormuz, cho rằng các biện pháp quân sự đơn thuần sẽ không giải quyết được vấn đề. Lãnh đạo IMO kêu gọi thúc đẩy giải pháp ngoại giao, phối hợp quốc tế, nhằm hỗ trợ giải phóng các tàu mắc kẹt, sơ tán hàng chục nghìn thuyền viên, đồng thời thiết lập hành lang nhân đạo.
Trước khi xảy ra xung đột, Eo biển Hormuz là tuyến vận chuyển khoảng 20% nguồn cung dầu toàn cầu từ vùng Vịnh. Hoạt động qua lại của tàu thuyền bị hạn chế đã tác động nghiêm trọng đến nguồn cung năng lượng và thương mại toàn cầu. Ngân hàng Thế giới (WB) dự báo, tình trạng phong tỏa kéo dài có thể khiến 9 triệu người rơi vào tình trạng mất an ninh lương thực.
Hiện Iran chặn hoàn toàn các phương tiện liên quan đến Mỹ, Israel và đồng minh, chỉ cho phép một số tàu từ các “quốc gia thân thiện” đi qua. Iran thông báo đang dự thảo cơ chế điều phối hoạt động hàng hải qua Eo biển Hormuz và có thể đàm phán với các nước liên quan nhằm thiết lập khuôn khổ hợp tác. Trong nỗ lực mới nhất, ngày 4/4, Iran cho phép các tàu vận chuyển hàng hóa thiết yếu và viện trợ nhân đạo đi qua Eo biển Hormuz.
