Ở vùng Đồng bằng sông Cửu Long, hai địa phương trọng điểm nghề cá là Đồng Tháp và Cà Mau đang thể hiện quyết tâm cao, với những bước đi cụ thể, phù hợp với thực tiễn địa phương...
Khi quyết tâm được hiện thực hóa bằng hành động
Là địa phương có hơn 1.500 tàu cá, Đồng Tháp đang triển khai quyết liệt và đồng bộ nhiều giải pháp nhằm ngăn chặn tình trạng khai thác IUU. Điểm sáng lớn nhất của địa phương này chính là sự đồng thuận của ngư dân và sự chặt chẽ trong quản lý tại các cảng cá.
Tại xã Gia Thuận, nơi tập trung đội tàu lớn nhất tỉnh với hơn 500 phương tiện, công tác tuyên truyền, phổ biến pháp luật được thực hiện thường xuyên, liên tục. Các tổ tuyên truyền phối hợp cùng lực lượng biên phòng, chính quyền địa phương đến từng hộ ngư dân vận động ký cam kết không vi phạm. Nhờ vậy, thời gian qua, không có trường hợp nào vi phạm IUU được ghi nhận.
Ngư dân Nguyễn Văn Long (xã Gia Thuận) khẳng định: “Chuyến nào ra khơi, tôi cũng chấp hành tốt quy định, chỉ đánh bắt trong vùng biển nước mình. Các phương tiện của gia đình đều được gắn thiết bị giám sát hành trình đầy đủ”.
Không chỉ tàu cá của Đồng Tháp, nhiều ngư dân từ các tỉnh lân cận khi cập cảng Đồng Tháp cũng tuân thủ nghiêm túc những quy định. Ông Nguyễn Thanh Lâm (tỉnh Vĩnh Long), thường xuyên cập cảng cá Mỹ Tho, chia sẻ: “Khi đánh bắt trên biển, chúng tôi đều bảo đảm đầy đủ thiết bị giám sát, tuân thủ quy định chống khai thác IUU. Đó là trách nhiệm của người làm nghề”.
Theo Ban Quản lý Cảng cá Mỹ Tho, một trong hai cảng cá chính của tỉnh, công tác kiểm soát tại cảng được thực hiện nghiêm ngặt. Mỗi tàu phải thông báo giờ cập cảng trước 1 tiếng, nộp hồ sơ khai thác (nhật ký, dữ liệu thiết bị giám sát, loại thủy sản) để kiểm tra. Nếu phát hiện vi phạm, lực lượng tại cảng kiên quyết không cho bốc dỡ hàng hóa và chuyển hồ sơ cho cơ quan chức năng xử lý.
Nhờ triển khai đồng bộ, từ đầu năm 2024 đến nay, Đồng Tháp không có tàu cá vi phạm khai thác ở vùng biển nước ngoài. 100% số tàu cá ra, vào cảng đều được kiểm tra, truy xuất nguồn gốc đúng quy định; việc truy xuất điện tử (eCDT) được vận hành hiệu quả, minh bạch.
Giám đốc Sở Nông nghiệp và Môi trường tỉnh Đồng Tháp Lê Hà Luân cho biết: “Tỉnh tiếp tục duy trì giám sát 100% số tàu cá đánh bắt xa bờ, nhất là tàu có nguy cơ cao hoạt động ở vùng giáp ranh; kiên quyết xử lý nghiêm hành vi mất tín hiệu thiết bị giám sát hành trình (VMS) và các trường hợp hợp thức hóa hồ sơ xuất khẩu”.
Từ nền tảng đó, Đồng Tháp đang khẳng định hướng đi đúng đắn: lấy ngư dân làm trung tâm, lấy công nghệ và kỷ luật làm nền tảng để tiến tới khai thác bền vững.
Những “nút thắt” cần tháo gỡ
Không “thuận buồm xuôi gió” như Đồng Tháp, Cà Mau đang đối mặt với nhiều thách thức lớn. Với hơn 5.200 tàu cá, trong đó hơn 1.900 tàu khai thác xa bờ, Cà Mau là địa phương có đội tàu lớn nhất cả nước. Thách thức không chỉ đến từ số lượng phương tiện khổng lồ, mà còn ở việc thay đổi tập quán khai thác và nhận thức của ngư dân.
Nhằm “mềm hóa” các quy định pháp luật, Cà Mau đã phát động chiến dịch truyền thông sâu rộng. Trong chín tháng đầu năm 2025, hơn 8.000 tin, bài, phóng sự về chống IUU được thực hiện, qua đó có hơn 1.200 ngư dân ký cam kết không vi phạm.
Nhờ vậy, 99,4% số tàu cá từ 15m trở lên đã lắp thiết bị giám sát hành trình (VMS). Ngư dân Bùi Văn Dũng (xã Đất Mũi) nói: “Quy định chung thì phải thực hiện thôi, cũng là để tốt cho chính ngư dân”.
Cùng với việc tuyên truyền, Cà Mau còn triển khai biện pháp chế tài nghiêm khắc. Chỉ trong thời gian ngắn, lực lượng chức năng đã xử phạt hành chính 459 vụ vi phạm, khởi tố 10 vụ án hình sự và tổ chức sáu phiên tòa xét xử công khai, đây là thông điệp mạnh mẽ về tính thượng tôn pháp luật, tạo hiệu ứng răn đe rõ rệt trong cộng đồng ngư dân.
Ông Phan Thanh Hồng, quản lý đội tàu Trọng Nghĩa (xã Sông Đốc) cho biết: “Gần một phần hai số tàu của tôi lắp tới hai thiết bị VMS. Tốn thêm vài chục triệu đồng còn hơn bị phạt hàng trăm triệu đồng nếu mất tín hiệu mà không hay biết”.
Chủ tịch Ủy ban nhân dân xã Sông Đốc Đỗ Văn Sử nhìn nhận: “Ngư dân giờ đã quen dần với việc tuân thủ IUU, không chỉ vì sợ bị xử phạt mà bởi họ đã hiểu lợi ích lâu dài, vừa bảo vệ nghề biển, vừa mở đường cho sản phẩm thủy sản Việt Nam vào thị trường châu Âu”.
Dù đạt nhiều kết quả khả quan, nhưng Cà Mau vẫn còn những điểm nghẽn đáng lo ngại, có thể ảnh hưởng đến nỗ lực chung của cả nước trong hành trình gỡ thẻ vàng EC. Nổi cộm nhất là tình trạng tàu cá mất kết nối VMS. Từ tháng 5/2024 đến nay, đã có hơn 2.800 lượt tàu mất tín hiệu hơn 6 giờ. Phần lớn đã được khắc phục, nhưng 197 tàu vẫn mất kết nối hơn 10 ngày, con số không thể xem nhẹ.
Phó Giám đốc Sở Tư pháp tỉnh Cà Mau Phạm Quốc Sử cảnh báo: “Nhóm tàu mất kết nối dài ngày có nguy cơ cao vi phạm vùng biển nước ngoài. Nếu EC kiểm tra ngẫu nhiên và phát hiện sai phạm, mọi nỗ lực của chúng ta có thể bị ảnh hưởng nghiêm trọng”.
Nhiều ngư dân cũng phản ánh những bất cập trong thực tế. Một số tàu xa bờ thường đi theo cặp (tàu thả lưới và tàu trông đèn), nhưng tàu trông đèn thường nhỏ, chỉ được cấp phép tuyến lộng. Khi ra khơi cùng tàu lớn, họ dễ bị xem là vi phạm. Ngoài ra, tình trạng thiếu nhân lực có bằng máy trưởng cũng là trở ngại lớn. Ông Trần Minh Đương (xã Sông Đốc) cho biết: “Tiền công máy trưởng thấp, khó thuê người. Tôi đề nghị nên cho phép thuyền trưởng có cả bằng máy trưởng để dễ tổ chức sản xuất”.
Phó Chủ tịch Ủy ban nhân dân tỉnh Cà Mau Lê Văn Sử cũng thẳng thắn nhìn nhận: “Lực lượng chức năng của tỉnh còn mỏng, trong khi địa bàn có quá nhiều cửa sông, rạch thông ra biển. Nếu không có sự phối hợp chặt chẽ giữa các địa phương và bộ, ngành, việc kiểm soát vi phạm sẽ rất khó đồng bộ”.
Mặc dù còn nhiều khó khăn, tuy nhiên có thể thấy rõ quyết tâm của Cà Mau cũng như các địa phương vùng Đồng bằng sông Cửu Long trong mục tiêu gỡ thẻ vàng EC. Các địa phương đang triển khai phương châm hành động “rõ người, rõ việc, rõ tiến độ”, yêu cầu các đơn vị liên quan số hóa toàn bộ hồ sơ tàu cá có nguy cơ cao, đồng thời giao lực lượng Công an và Biên phòng phối hợp kiểm tra, xử lý dứt điểm hành vi vi phạm.
Gỡ thẻ vàng IUU không chỉ là nhiệm vụ của riêng ngành nông nghiệp, mà là trách nhiệm chung của toàn xã hội. Từ những bước đi quyết liệt ở Đồng Tháp đến những nỗ lực vượt khó của Cà Mau, có thể tin rằng hành trình này, dù còn nhiều thử thách sẽ đưa nghề cá Việt Nam đến với sự phát triển bền vững và hội nhập toàn cầu.
