Cuộc cách mạng 4.0 với sự phát triển mạnh mẽ của công nghệ và trí tuệ nhân tạo (AI), đang mở ra những phương thức mới để tiếp cận, lưu giữ, khám phá, lan tỏa những giá trị tốt đẹp từ lịch sử. Đồng thời làm sâu sắc thêm niềm tự hào dân tộc, thúc giục mỗi người Việt hôm nay sống và cống hiến nhiều hơn cho sự nghiệp phát triển đất nước.
Tiếp nối hiện tại từ những bài học quá khứ
Cách mạng Tháng Tám năm 1945 là một bước ngoặt lịch sử vĩ đại, mở ra kỷ nguyên độc lập dân tộc gắn liền với chủ nghĩa xã hội cho dân tộc Việt Nam. 81 năm đã trôi qua, những bài học quý giá từ sự kiện lịch sử này vẫn còn nguyên giá trị, trở thành động lực, nguồn cảm hứng cho các thế hệ tiếp nối trong xây dựng và bảo vệ Tổ quốc.
Theo nhà văn Ngô Thảo, Cách mạng Tháng Tám đã để lại một hệ thống các giá trị có ý nghĩa thời đại, tiếp tục soi đường cho các thế hệ hôm nay. Trong kỷ nguyên số, tinh thần Cách mạng Tháng Tám ấy đang được đặt vào một không gian mới, với yêu cầu mới là phải làm chủ tri thức và công nghệ-những lợi thế cạnh tranh giữa các quốc gia thời kỳ hội nhập toàn cầu và phát triển nền kinh tế tri thức. Muốn đi nhanh và bền vững, Việt Nam phải là một quốc gia tự chủ công nghệ. Chúng ta không chỉ dừng lại ở việc sử dụng những công nghệ do nước khác sản xuất, mà phải từng bước làm chủ dữ liệu, trí tuệ nhân tạo, hạ tầng số.
Theo nhà văn, khát vọng không ngừng học tập, nghiên cứu sáng tạo, làm chủ công nghệ mới của người Việt hôm nay chính là sự thể hiện sâu sắc nhất về tinh thần độc lập, tự chủ mà cha ông đã để lại từ sự kiện lịch sử mùa thu cách mạng năm 1945.
Thiếu tướng, nhà văn Nguyễn Hồng Thái, nguyên Phó Cục trưởng Cục Khoa học chiến lược và lịch sử công an cho rằng, một bài học lịch sử quan trọng khác từ Cách mạng Tháng Tám là tinh thần đoàn kết dân tộc, khả năng tập hợp sức mạnh của nhân dân.
Trong thời kỳ công nghệ, tinh thần đó được thể hiện bằng việc mở rộng, xây dựng những mạng lưới sáng tạo mới. Ở đó, mọi tầng lớp nhân dân từ trí thức đến người lao động, các doanh nghiệp công nghệ, các nghệ sĩ, nhà sáng tạo nội dung cùng tham gia vào các hệ sinh thái sáng tạo. Khi công nghệ được đông đảo người dân sử dụng để lan tỏa giá trị lịch sử đồng nghĩa với việc lịch sử có thêm con đường đi đến với thế hệ tương lai.
Một tư liệu lịch sử được số hóa sẽ không còn bó hẹp trong những ngăn tủ lưu trữ mà có thể biến thành những bài học trực tuyến, những bộ phim ngắn, những podcast, đồ họa thông tin, trò chơi giáo dục hay một sản phẩm nghệ thuật số sống động, giúp lớp trẻ thêm hiểu, thêm yêu và trân trọng quá khứ, sống có ích trong hiện tại.
Bài học về khả năng nhận diện và nắm bắt thời cơ của Cách mạng Tháng Tám rất cần được nhắc lại để chúng ta tiếp tục suy ngẫm trong thời đại AI. Nhìn lại mùa thu lịch sử năm 1945, việc nhận diện đúng thời cơ và hành động quyết đoán của các nhà lãnh đạo cách mạng đã tạo nên bước ngoặt lịch sử, thay đổi vận mệnh dân tộc, đưa Việt Nam từ một nước nô lệ thành một nước độc lập, tự chủ.
Giờ đây, AI và chuyển đổi số đang mở ra một thời cơ mới đối với Việt Nam, thời cơ để phát triển khoa học, công nghệ, công nghiệp văn hóa và nền kinh tế tri thức. Bài học của quá khứ áp dụng vào thời đại mới là nắm bắt thời cơ làm chủ công nghệ, đưa kinh tế đất nước thoát khỏi bẫy thu nhập trung bình và sự lạc hậu công nghệ.
Chiến lược phát triển khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo đến năm 2030 của Chính phủ ban hành từ năm 2022 đã minh chứng cho tầm nhìn của Đảng và Nhà nước ta trong định hướng phát triển đất nước ở kỷ nguyên số.
Xây dựng hệ sinh thái lịch sử số
Tiến sĩ Trần Kim Bá (Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam) cho rằng, các ứng dụng công nghệ và AI đang là một phần không thể thiếu trong đời sống con người. Đây là những công cụ hữu ích, có khả năng biến những kho tư liệu lịch sử đồ sộ thành các không gian tương tác thú vị, giúp con người có thể đối thoại với lịch sử một cách sinh động.
Nếu trước đây, chúng ta chủ yếu tiếp nhận kiến thức lịch sử qua sách giáo khoa, ghi nhớ học tập, thì nay AI có thể hỗ trợ thêm các phương thức khác bằng việc đặt câu hỏi, khám phá, đối chiếu nguồn tư liệu và suy luận. Khi được xây dựng trên những nguồn dữ liệu đáng tin cậy, AI có thể giúp mọi người tìm kiếm thông tin, kết nối các sự kiện cũng như cá nhân hóa nhu cầu tìm hiểu về lịch sử. Khi nội dung truyền đạt không còn nằm trong khuôn mẫu, mà trở thành hành trình khám phá riêng, lịch sử sẽ trở nên thú vị, hấp dẫn hơn, dễ hiểu hơn.
Ngoài AI, các công nghệ như 3D, thực tế ảo (VR) và thực tế tăng cường (AR) đang mở ra khả năng giúp việc học lịch sử trở thành những “trải nghiệm lịch sử” thông qua bản đồ số, hình ảnh, âm thanh số và không gian ba chiều. Đây là những phương thức truyền đạt mà rất nhiều bảo tàng đã ứng dụng trong thời gian qua, thu hút sự quan tâm của khách tham quan. Thêm một phương thức tiếp cận, học tập lịch sử là thêm một lựa chọn để lịch sử bước vào đời sống tinh thần của người Việt, nhất là thế hệ trẻ.
Đánh giá những tác động của công nghệ vào việc lan tỏa giá trị lịch sử nhưng chúng ta không xem nhẹ vấn đề bảo đảm an toàn thông tin, an toàn dữ liệu. Xét đến cùng, công nghệ có thể thay đổi cách truyền đạt lịch sử theo hướng đa dạng hơn, mạnh mẽ hơn, hấp dẫn hơn, nhưng để có hiệu quả tích cực phải là dựa trên hệ thống dữ liệu chính xác, chuẩn mực.
Tiến sĩ Rơ Đăm Thị Bích Ngọc (Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam) cho rằng, yếu tố “sáng tạo công nghệ” trong việc lan tỏa các giá trị lịch sử không được phép hiểu theo cách các công cụ công nghệ được quyền tự ý sáng tạo lịch sử. AI có thể tạo ra những hình ảnh, âm thanh và câu chuyện lịch sử sống động, nhưng phải dựa trên những dữ liệu tin cậy, bảo đảm tính chính thống của sử liệu.
Việc khuyến khích người dân, nhất là thế hệ trẻ sử dụng AI và các nền tảng công nghệ để sáng tạo nội dung, lan tỏa những bài học, giá trị lịch sử cần đi kèm cơ chế kiểm chứng rõ ràng, phân biệt cụ thể tư liệu gốc và nội dung tái dựng.
Không một ai được quyền nhân danh sử dụng công nghệ sáng tạo nội dung để bóp méo, xuyên tạc, thay đổi cách nhìn về các sự kiện và giá trị lịch sử. Đây không chỉ là yêu cầu về kỹ thuật, mà còn là vấn đề trách nhiệm của mỗi cá nhân, tổ chức trong việc gìn giữ ký ức và bảo vệ sự thật lịch sử dân tộc.
Chúng ta cần xây dựng một hệ sinh thái lịch sử số, trong đó dữ liệu được chuẩn hóa, làm nền tảng cho người dân khai thác và sáng tạo nội dung. Từ đó dần hình thành một vòng tuần hoàn từ bảo tồn, số hóa, khám phá, hiểu, trải nghiệm đến sáng tạo và lan tỏa giá trị.
Khi được hiện diện trong nhiều không gian khác nhau, quá khứ tự hào của dân tộc sẽ tiếp tục phát huy ý nghĩa trong hiện tại, nhắc nhớ và truyền cảm hứng cho thế hệ hôm nay viết tiếp những trang sử mới vào hành trình xây dựng, bảo vệ và phát triển đất nước
