Trách nhiệm lịch sử
Tôi sinh ra và lớn lên tại Thủ đô Hà Nội, nhưng trong huyết quản luôn chảy trọn vẹn niềm tự hào về mảnh đất quê nội Vĩnh Long giàu truyền thống cách mạng, nơi sinh thành của Giáo sư, Viện sĩ Trần Đại Nghĩa - người đặt nền móng cho nền khoa học phụng sự Tổ quốc. Ký ức chiến tranh chưa bao giờ là điều xa xôi đối với gia đình tôi.
Tôi có ông nội là liệt sĩ, bà nội được phong tặng danh hiệu cao quý Bà mẹ Việt Nam anh hùng, và cho đến hôm nay, vẫn còn nhiều người thân trong họ tộc ngã xuống trên các chiến trường mà chưa tìm thấy danh tính, chưa rõ nơi an nghỉ. Chính vì vậy, mỗi lần bước vào phòng lưu trữ mẫu của Trung tâm Giám định ADN (Viện Sinh học, Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam) nâng niu trên tay từng mẩu xương bọc trong túi vô trùng, tôi không chỉ nhìn thấy những chuỗi xoắn kép hay các chỉ thị di truyền khô khan.
Trong sâu thẳm tâm thức, tôi như nhìn thấy bóng hình ông cha mình, như thấu hiểu đến tận cùng từng giọt nước mắt cạn khô của người Mẹ Việt Nam anh hùng suốt nửa thế kỷ mòn mỏi ngóng tin con.
Chiến tranh đã lùi xa hơn 50 năm, nhưng vết thương thời hậu chiến vẫn còn hiện hữu nhức nhối trên từng dải đất quê hương. Đến nay, cả nước vẫn còn khoảng 175.000 liệt sĩ chưa quy tập và 230.000 liệt sĩ đã được quy tập nhưng trên bia đá vẫn chỉ vẻn vẹn dòng chữ lạnh buốt: "Liệt sĩ chưa xác định được danh tính". Mỗi tấm bia khuyết tên là một nỗi trăn trở khôn nguôi của Đảng, Nhà nước, là sự khắc khoải của hàng chục vạn gia đình đã đi qua nhiều thế hệ mà vẫn chưa thể đón người thân trở về an nghỉ trong lòng quê mẹ.
Năm 2022, trong chuyến làm việc tại Viện Công nghệ sinh học, Thủ tướng Chính phủ Phạm Minh Chính đã trực tiếp thị sát hệ thống phòng thí nghiệm và nghe báo cáo về công tác giám định ADN hài cốt liệt sĩ. Khoảnh khắc tôi vinh dự được đại diện cho tập thể nhà khoa học của Viện Công nghệ sinh học bước lên đón nhận sự biểu dương, khen thưởng của Thủ tướng Chính phủ vẫn in đậm trong tâm trí tôi như một lời nhắc nhở thiêng liêng về việc phải chạy đua với thời gian, đổi mới công nghệ để trả lại tên cho các anh, các bác.
Hành trình đổi mới công nghệ giám định hài cốt liệt sĩ của Viện Sinh học được đánh dấu từ sự phối hợp các chuyên gia của Ủy ban Quốc tế về Người mất tích (ICMP). Sự hợp tác đó đã tạo nên bước đột phá với công nghệ NGS-SNP, giúp đọc các đoạn ADN siêu ngắn sử dụng bộ chỉ thị FORCE gồm 5.422 SNP kết hợp quy trình tách chiết xương cổ, công nghệ phân tích chính xác các đoạn ADN đứt gãy chỉ 50-70 nucleotide, nâng tỷ lệ thu hồi ADN nhân thành công lên hơn 80%; mở rộng phả hệ đa thế hệ: phân tích trên hệ gen nhân theo cả dòng nội lẫn dòng ngoại, cho phép xác định huyết thống chính xác đến đời thứ 4, thứ 5 (cháu nội, chắt, họ hàng xa).
Hiệu quả thực chứng vượt bậc đã được chứng minh tại Nghĩa trang Trà Lĩnh (Cao Bằng), tỷ lệ mẫu đạt chuẩn đối sánh lên tới 93% (54/58 mẫu); tại Ngã Bảy (Cần Thơ), 100% mẫu thu nhận được SNP, định danh thành công 6 liệt sĩ; và tại Giồng Riềng (An Giang), công nghệ đang xử lý 535 mẫu ngập nước lâu năm.
Ngày 21/5/2026, lễ khởi công lấy mẫu sinh phẩm tại Nghĩa trang Liệt sĩ Giồng Riềng (An Giang) diễn ra trang nghiêm giữa cơn mưa trắng trời. Mở nắp những phần mộ sau hơn bốn mươi năm, các nhà khoa học không khỏi xót xa khi thấy hài cốt ngập chìm trong nước và bùn lầy, nhiều mẫu vừa chạm tay đã mủn vỡ. Đó là thực tế đau lòng trên khắp các chiến trường xưa.
Khí hậu nhiệt đới nóng ẩm cùng thổ nhưỡng chua phèn sau 50 tới 70 năm đã khiến mẫu hài cốt bị phân hủy. Mẫu vật suy thoái từng ngày, trong khi thời gian lại không hề đứng đợi, nhân chứng già yếu, thậm chí một số bác đã mất, sơ đồ mộ chí thất lạc, và đau đáu nhất là những người mẹ, người vợ mòn mỏi ngóng tin con nay đều đã ở tuổi xế chiều, nhiều mẹ ra đi khi trên bàn thờ vẫn chưa thể khắc tên người thân.
Thực tế đó đã thôi thúc các nhà khoa học của chúng tôi tại Trung tâm Giám định ADN bước vào những ngày cao điểm của "Chiến dịch 500 ngày đêm đẩy mạnh tìm kiếm, quy tập và xác định danh tính hài cốt liệt sĩ" với quyết tâm xác định thêm nhiều ADN, góp phần tìm ra nhiều danh tính liệt sĩ từ những mẫu hài cốt bị hư hỏng nặng.
Hơn 5 tháng qua, các cán bộ lặng lẽ làm việc hàng giờ trong phòng sạch với trang phục bảo hộ kín mít. Từng mẩu xương được cẩn trọng làm sạch, mài bỏ lớp phong hóa, nghiền mịn trong cối đông lạnh rồi đưa qua hàng chục bước tách chiết hóa sinh tinh vi.
Đội ngũ cán bộ, đảng viên Viện Sinh học luôn khắc ghi phương châm: "Chạy đua với thời gian, nhưng tuyệt đối không cho phép sai sót dù chỉ một ly". Bởi chúng tôi hiểu rằng, phía sau mỗi mã số mẫu là một cuộc đời đã dâng trọn tuổi xuân cho Tổ quốc; phía sau mỗi kết quả là niềm tin và sự khắc khoải suốt nửa thế kỷ của cả một dòng họ. Một sơ suất nhỏ làm nhiễm tạp hay sai lệch thuật toán sẽ vĩnh viễn tước đi cơ hội được trả lại tên cho người lính.
Viết tiếp bản trường ca tri ân
Không giữ bí quyết công nghệ cho riêng mình, với tinh thần trách nhiệm cao nhất trước Đảng bộ và nhân dân, Viện Sinh học đã tổ chức các khóa đào tạo, tập huấn chuyên sâu và chuyển giao toàn bộ quy trình công nghệ NGS-SNP cho ba đơn vị giám định trọng điểm: Viện Pháp y Quân đội (Bộ Quốc phòng), Viện Khoa học hình sự (Bộ Công an) và Viện Pháp y Quốc gia (Bộ Y tế). Việc đào tạo bài bản, thực hành chuyên sâu đã giúp nhân rộng năng lực giám định trên toàn quốc, biến bước tiến khoa học của Viện Hàn lâm thành sức mạnh tổng hợp của cả hệ thống chính trị.
Viện đã tích cực phối hợp chặt chẽ với các cơ quan thông tấn, báo chí, truyền hình uy tín như Báo Nhân Dân, Đài Truyền hình Việt Nam, Thông tấn xã Việt Nam, Truyền hình Quốc phòng Việt Nam, Báo Tuổi Trẻ... trong việc tổ chức ghi hình, xây dựng các phóng sự chuyên đề và cầu truyền hình. Qua đó, từng công đoạn thầm lặng từ tiếp nhận, bảo quản hàng vạn mẫu sinh phẩm đến công nghệ NGS-SNP được phản ánh chân thực, giúp nhân dân hiểu rõ hơn nỗ lực của các nhà khoa học và củng cố niềm tin của các gia đình liệt sĩ.
Đáng chú ý, để tháo gỡ bài toán về kinh phí, Viện Sinh học cũng nhận được đồng hành từ nguồn xã hội hóa, huy động sự chung tay của các tập đoàn, doanh nghiệp lớn trong nước. Điển hình là sự đồng hành, tài trợ kinh phí từ Tập đoàn VinGroup, Tập đoàn Kinh Bắc. Sự kết hợp chặt chẽ giữa ngân sách Nhà nước với nguồn lực tài trợ của doanh nghiệp tư nhân cùng sự hỗ trợ kỹ thuật quốc tế không chỉ bổ sung kịp thời trang thiết bị, sinh phẩm hiện đại, mà còn là minh chứng sống động cho tinh thần đại đoàn kết toàn dân tộc, nơi cộng đồng doanh nghiệp và toàn xã hội cùng chung tay với Đảng và Nhà nước gánh vác sứ mệnh tri ân thiêng liêng này.
Những thành quả đột phá mà Viện Sinh học đạt được trong “Chiến dịch 500 ngày đêm đẩy mạnh tìm kiếm, quy tập và xác định danh tính hài cốt liệt sĩ” bắt nguồn từ sự quan tâm lãnh đạo, chỉ đạo sâu sát và quyết liệt của các cấp ủy Đảng. Đó là sự chỉ đạo sâu sát của Giáo sư, Tiến sĩ Trần Hồng Thái, Ủy viên Trung ương Đảng, Bí thư Đảng ủy, Chủ tịch Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam, Phó Trưởng ban Chính sách, chiến lược Trung ương.
Tại buổi làm việc với Ban Chỉ đạo 515 của Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam, đồng chí Bí thư Đảng ủy đã nhấn mạnh mệnh lệnh hành động: "Sự tri ân của chúng ta không chỉ thể hiện bằng lời nói, bằng những nén tâm nhang hay các hoạt động thăm hỏi, mà phải được hiện thực hóa bằng hành động cụ thể, bằng tri thức khoa học đỉnh cao, bằng công nghệ hiện đại và bằng những kết quả chính xác nhất mang lại niềm an ủi cho thân nhân liệt sĩ".
Đó còn là sự điều hành tận tình, trực tiếp trên thực địa của Giáo sư, Tiến sĩ Chu Hoàng Hà, Phó Chủ tịch Viện Hàn lâm, Thành viên Ban Chỉ đạo 515 Quốc gia, Trưởng Ban Chỉ đạo 515 Viện Hàn lâm. Giáo sư đã không quản ngại gian khó, lặn lội cùng các đoàn công tác đến tận các nghĩa trang biên giới xa xôi, chủ động kết nối hiệu quả Dự án ODA quốc tế và chỉ đạo định hình quy trình NGS-SNP phù hợp thực tiễn Việt Nam. Và trên hết, đó là sự quyết liệt, bản lĩnh của Đảng ủy, Ban Lãnh đạo Viện Sinh học và nỗ lực cống hiến không biết mệt mỏi của tập thể cán bộ, giám định viên Trung tâm Giám định ADN.
Lãnh đạo Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam cũng chính là những người đã biến phòng thí nghiệm thành "chiến trường thời bình", kiên trì vượt qua mọi khó khăn, độc hại để đọc từng trang ký ức di truyền ngủ quên dưới lòng đất.
