Đó là kết quả được công bố tại hội thảo tổng kết mô hình do Công ty cổ phần Phân bón Bình Điền phối hợp với Trung tâm Khuyến nông tỉnh Quảng Ngãi và Trung tâm Nghiên cứu và Phát triển cây Hồ tiêu (Viện Khoa học Kỹ thuật Nông Lâm nghiệp Tây Nguyên-WASI) tổ chức ngày 22/10/2026, với sự tham dự của đông đảo nông dân trồng cà-phê trong vùng.
Từ 2 vụ thử nghiệm đến 48 mô hình nhân rộng
Chương trình Canh tác cà-phê thông minh thích ứng với biến đổi khí hậu do Công ty cổ phần Phân bón Bình Điền khởi xướng, phối hợp với Trung tâm Khuyến nông Quốc gia, WASI và trung tâm khuyến nông các tỉnh thực hiện, trước yêu cầu kép của ngành cà-phê: đất canh tác suy thoái sau nhiều năm thâm canh và thị trường ngày càng đòi hỏi cao về chất lượng, giảm phát thải. Sau 2 vụ thử nghiệm để xây dựng và hoàn thiện quy trình, năm 2026 chương trình bước sang giai đoạn nhân rộng với 16 cụm, 48 mô hình tại các vùng cà-phê trọng điểm. Mỗi mô hình đều có đối chứng, được phân tích đất, xây dựng quy trình bón phân riêng và theo dõi định kỳ các chỉ tiêu sinh trưởng, rụng quả, sâu bệnh, năng suất, hiệu quả kinh tế và phát thải khí nhà kính dưới sự giám sát của Ban cố vấn chuyên môn.
Mô hình tại Đắk Hà được bố trí trên 3 ha tại vườn của 3 hộ dân thôn 3, gồm vườn cà-phê xanh lùn, lá xoài 5 năm tuổi, vườn cà-phê vối 4 năm tuổi và vườn TRS1 15 năm tuổi; năng suất bình quân 3 vụ trước chỉ đạt 2,8–2,9 tấn nhân/ha. Mỗi vườn đều có lô đối chứng giữ nguyên cách bón của nông hộ, trên cùng điều kiện đất đai, giống và tuổi cây, để so sánh với lô áp dụng quy trình canh tác cà-phê thông minh.
Kết quả phân tích đất trước vụ cho thấy tầng đất mặt chua đến rất chua, pH_KCl bình quân 4,19, có vườn chỉ 3,6; canxi, magiê trao đổi và bo dễ tiêu đều ở mức nghèo. Trong khi đó, nông hộ vẫn duy trì thói quen bón lượng lớn phân lân và NPK phổ thông, có vườn bón hơn 1 tấn phân lân/ha mỗi năm, khiến lân tích lũy cao trong đất, cản trở cây hấp thu kẽm và làm giảm hiệu quả của chính lượng phân bón vào. Đất chua, thiếu canxi và magiê khiến bộ rễ tơ kém phát triển, cuống quả yếu, cây dễ rụng quả: chi phí phân bón tăng mà năng suất không tăng tương xứng.
Quy trình canh tác cà-phê thông minh được xây dựng từ kết quả phân tích đất của từng vườn, theo nguyên tắc bón đúng thứ đất thiếu và đúng lúc cây cần. Đầu mùa mưa, vườn mô hình được bón phân hữu cơ Đầu Trâu Dưỡng Rễ Tốt Cây kết hợp Đầu Trâu Cân Bằng Đất Tây Nguyên để hạ độ chua, bổ sung canxi, magiê, trung vi lượng và phục hồi bộ rễ. Dinh dưỡng đa lượng được chia 4 đợt với các dòng NPK chuyên dùng Đầu Trâu Mùa Khô, Đầu Trâu Tăng Trưởng và Đầu Trâu Chắc Hạt, bám sát từng giai đoạn: phục hồi sau thu hoạch, nuôi cành-nuôi quả và tích lũy chất khô vào nhân. So với tập quán, lượng lân bón giảm khoảng 45%, lượng đạm giảm khoảng 13%, trong khi cây được bổ sung thêm 108 kg canxi và 36 kg magiê mỗi ha.
“Thông minh” từ cách nhìn đất đến cách giữ vườn
Theo Tiến sĩ Phạm Công Trí, thành viên Hội đồng Khoa học Công ty cổ phần Phân bón Bình Điền, thành viên Ban cố vấn Chương trình Canh tác cà-phê thông minh, yếu tố thông minh của chương trình không nằm ở một loại phân bón mà ở cách tổ chức đồng bộ cả vườn cây. Trước hết, mô hình lấy mẫu đất phân tích để đánh giá đúng tình trạng đất, từ đó điều chỉnh lượng và loại phân cho phù hợp với từng vườn, thay vì bón theo thói quen. Phân bón Đầu Trâu có bổ sung vi sinh vật có lợi, kết hợp bón thêm hữu cơ và nâng pH đất, giúp tăng hiệu quả sử dụng phân bón và cải thiện sức khỏe đất.
Trong vườn, mô hình giữ thảm cỏ để giữ ẩm, hạn chế xói mòn và trả lại chất hữu cơ cho đất; khuyến cáo trồng cây che bóng để điều hòa tiểu khí hậu vườn. Sâu bệnh được xử lý theo hướng quản lý dịch hại tổng hợp và sức khỏe cây trồng, ưu tiên bảo vệ thiên địch, hạn chế thuốc hóa học, qua đó bảo vệ môi trường. Tưới nước tiết kiệm giúp giảm lượng nước tưới và năng lượng bơm tưới, cùng với giảm lượng đạm bón, là hai nguồn chính kéo giảm phát thải khí nhà kính của mô hình.
Số liệu do Trung tâm Khuyến nông tỉnh Quảng Ngãi và Trung tâm Nghiên cứu và Phát triển cây Hồ tiêu theo dõi trên các cây mẫu cố định của cả hai công thức cho thấy khác biệt rõ nhất nằm ở khả năng giữ quả: tỷ lệ rụng quả ở vườn mô hình là 9,63%, so với 16,20% ở vườn đối chứng, tức giảm 40,5%.
Năng suất nhân dự kiến của vườn mô hình đạt bình quân 3,1 tấn/ha, cao hơn đối chứng 0,3 tấn/ha (10,7%); vườn 15 năm tuổi tăng cao nhất, 13,5%, cho thấy quy trình phát huy tốt trên cả vườn già đã thoái hóa đất. Nhờ năng suất tăng trong khi chi phí phân bón không tăng, lợi nhuận dự kiến đạt bình quân 208,1 triệu đồng/ha, cao hơn đối chứng khoảng 14 triệu đồng/ha (7,3%).
