Bảo đảm quyền con người trong kỷ nguyên số

Với sự tham gia của hơn 200 đại biểu gồm các nhà khoa học, chuyên gia pháp lý, lãnh đạo cơ quan nhà nước, đại diện các bộ ngành và các tổ chức xã hội, hội thảo không chỉ khẳng định cam kết của Việt Nam trong việc bảo vệ quyền con người mà còn đề xuất các giải pháp cụ thể, chiến lược nhằm cân bằng giữa phát triển công nghệ và tôn trọng các giá trị nhân quyền cơ bản.

Trong bài phát biểu khai mạc, Đại tá Nguyễn Thị Thanh Hương, Trưởng Phòng Chuyên đề Nhân quyền, Văn phòng Cơ quan Thường trực Ban Chỉ đạo Quốc gia về quyền con người nhấn mạnh: “Việc nâng cao cơ chế bảo vệ quyền con người trong môi trường số là một trong những ưu tiên hàng đầu của Việt Nam trong giai đoạn mới”. Điều này phù hợp với một trong tám ưu tiên của Việt Nam trong nhiệm kỳ thành viên Hội đồng Nhân quyền Liên hợp quốc (2026-2028), tập trung vào việc bảo đảm quyền con người trong bối cảnh biến đổi khí hậu và chuyển đổi số.

Báo cáo đề dẫn do PGS.TS Tường Duy Kiên, Viện trưởng Viện Quyền con người trình bày, cung cấp cái nhìn toàn diện về các vấn đề lý luận cơ bản, đồng thời nhấn mạnh sự cần thiết phải có cách tiếp cận mới, sáng tạo để đối phó với những thách thức từ công nghệ số.

Sau phần khai mạc, Hội thảo được chia thành bốn phiên làm việc chính, tập trung vào các khía cạnh lý luận, pháp lý, thực tiễn và các vấn đề đặt ra hiện nay. Các tham luận và thảo luận không chỉ dừng lại ở việc phân tích các rủi ro mà còn đề xuất các giải pháp cụ thể, góp phần hoàn thiện khung pháp lý quốc gia và khu vực. Với tỷ lệ tiếp cận internet đạt 78,8% và hơn 76,2 triệu người dùng mạng xã hội tại Việt Nam, sự kiện này càng trở nên cấp thiết, khẳng định vị thế chủ động của đất nước trong hội nhập quốc tế về nhân quyền.

Bối cảnh chuyển đổi số ở Việt Nam hiện nay là quá trình toàn diện đưa công nghệ số vào mọi lĩnh vực đời sống - từ quản trị nhà nước, kinh tế, giáo dục, y tế cho đến các dịch vụ công cộng - nhằm tạo ra một cấu trúc vận hành mới dựa trên dữ liệu, kết nối và tự động hóa. Điều này đã tạo ra nhiều cơ hội đồng thời cũng nhiều thách thức mới cho việc hiện thực hoá các quyền con người.

TS. Trần Thị Hồng Hạnh, Viện Quyền con người

Trong các tham luận tại hội thảo, nhiều chuyên gia cảnh báo xu hướng lạm dụng công nghệ nhận dạng, thiết bị giám sát thông minh, thu thập và phân tích dữ liệu quy mô lớn có thể dẫn đến xâm phạm các quyền cơ bản nếu thiếu cơ chế pháp lý và giám sát phù hợp. PGS.TS Trần Quang Diệu, Giám đốc Trung tâm Công nghệ thông tin, Học viện Chính trị quốc gia Hồ Chí Minh phân tích rằng nhận dạng khuôn mặt và phân tích hành vi bằng trí tuệ nhân tạo tuy giúp tăng cường an ninh, hỗ trợ quản lý và dịch vụ công, nhưng nếu không kiểm soát chặt chẽ có thể ảnh hưởng đến quyền riêng tư, làm suy giảm niềm tin xã hội và tạo ra rủi ro mà người dân khó lường hết.

Nhiều luận điểm tại hội thảo thống nhất rằng bảo vệ dữ liệu cá nhân chính là bảo vệ quyền con người trong môi trường số - quan điểm được cơ quan quản lý nhấn mạnh mạnh mẽ trên các diễn đàn thời gian gần đây. Điều này đòi hỏi việc ban hành các tiêu chuẩn pháp lý đủ chặt chẽ, minh bạch, kèm theo quy trình đánh giá tác động quyền con người trong các dự án công nghệ, đô thị thông minh, hệ thống dữ liệu dùng chung hay cơ sở dữ liệu dân cư.

Bên cạnh đó, an ninh mạng tiếp tục được xem là thách thức trọng yếu. Đại biểu từ Cục An ninh mạng và Phòng, chống tội phạm sử dụng công nghệ cao (Bộ Công an) cho biết số vụ tấn công mạng, đánh cắp dữ liệu, giả mạo danh tính, lừa đảo trực tuyến gia tăng nhanh chóng, tác động trực tiếp đến quyền tài sản, quyền riêng tư, quyền an toàn cá nhân. Cân bằng giữa bảo đảm an ninh quốc gia và bảo vệ quyền tự do cá nhân, tự do biểu đạt luôn là bài toán khó. Nếu quản lý quá chặt, nguy cơ hạn chế các quyền hợp pháp của công dân; nhưng nếu buông lỏng, không gian mạng có thể trở thành nơi các nhóm xấu lợi dụng để truyền bá thông tin sai sự thật, kích động, gây rối, đe dọa an toàn xã hội. Chính vì vậy, hội thảo nhấn mạnh nhu cầu xây dựng chính sách “nhịp đôi”: Tăng cường an ninh mạng nhưng đồng thời bảo đảm chuẩn mực nhân quyền, minh bạch trách nhiệm giải trình và tránh các biện pháp cực đoan không phù hợp với pháp luật quốc tế.

Một vấn đề được nhiều học giả đề cập là quyền tự do biểu đạt và quyền tiếp cận thông tin trong môi trường số. Công nghệ mở ra khả năng tiếp cận tri thức rộng lớn, nhưng cũng tạo điều kiện cho sự lan truyền tin giả, xuyên tạc, kích động thù hận - những yếu tố có thể trực tiếp xâm phạm quyền con người của người khác. Vì vậy, việc xây dựng môi trường thông tin lành mạnh là trách nhiệm kép: Nhà nước thiết lập hành lang pháp lý minh bạch; nền tảng số tăng trách nhiệm kiểm duyệt; và người dân nâng cao nhận thức, đạo đức sử dụng thông tin. Hội thảo thống nhất rằng một xã hội số an toàn không phải là xã hội kiểm soát quá mức, mà là xã hội trong đó quyền và trách nhiệm được duy trì cân bằng, mọi chủ thể đều hiểu rõ giới hạn của mình.

Từ những phân tích lý luận và thực tiễn tại hội thảo, có thể rút ra nhiều khuyến nghị: Thứ nhất, cần tiếp tục hoàn thiện khung pháp lý về bảo vệ dữ liệu cá nhân, đảm bảo nguyên tắc minh bạch, hạn chế mục đích và trách nhiệm giải trình. Thứ hai, cần tạo cơ chế đánh giá tác động nhân quyền trong các dự án công nghệ lớn, đặc biệt các dự án thu thập dữ liệu diện rộng. Thứ ba, tiếp tục củng cố hệ sinh thái an ninh mạng, trong đó chú trọng đào tạo nhân lực, tăng cường hợp tác quốc tế và triển khai mạnh mẽ các chiến dịch truyền thông nhằm nâng cao nhận thức cộng đồng. Thứ tư, kết hợp chặt chẽ giữa bảo vệ quyền con người và bảo vệ lợi ích quốc gia, bảo đảm rằng các quyền cơ bản được tôn trọng không chỉ trên văn bản mà trong thực tiễn đời sống.

Hội thảo khoa học “Quyền con người trong kỷ nguyên số - Lý luận và thực tiễn” không chỉ là diễn đàn khoa học mà còn là nơi khẳng định rõ quan điểm của Việt Nam: Bảo vệ quyền con người trong kỷ nguyên số là xu thế tất yếu, là cam kết phát triển bền vững và cũng là thước đo năng lực quản trị quốc gia. Khi công nghệ thay đổi nhanh hơn bao giờ hết, việc đặt con người - với nhân phẩm, quyền và tự do của họ - ở vị trí trung tâm sẽ quyết định thành công của quá trình chuyển đổi số. Đây là hướng đi phù hợp với chính sách của Đảng và Nhà nước, đồng thời đáp ứng kỳ vọng của cộng đồng quốc tế về một Việt Nam phát triển, văn minh và tôn trọng quyền con người trong mọi hoàn cảnh.