Một số khu công nghiệp đã và đang nỗ lực “tái cấu trúc xanh” toàn bộ mô hình sản xuất-công nghiệp, qua đó tăng sức cạnh tranh của nền kinh tế cũng như gia tăng giá trị sản phẩm.
XANH, GIẢM PHÁT THẢI
Chuyển đổi mô hình từ sản xuất truyền thống sang mô hình khu công nghiệp sinh thái chính là hướng tới mục tiêu sử dụng hiệu quả, tối ưu nguyên vật liệu, quy trình sản xuất và phân phối được rút ngắn làm giảm chi phí sản xuất, tăng sức cạnh tranh, bảo đảm chất lượng môi trường nghiêm ngặt. Nhiều năm qua, trạm nghiền xi-măng Hiệp Phước thuộc Công ty trách nhiệm hữu hạn Siam City Cement (Việt Nam)-INSEE đóng tại Khu công nghiệp Hiệp Phước sản xuất sản phẩm xi-măng “xanh” có hàm lượng phát thải carbon thấp nhờ tăng cường sử dụng các phụ phẩm tro bay, xỉ thép, giúp giảm hệ số clinker trong xi-măng.
Đồng thời, trạm nghiền tận dụng nhiệt lượng từ chất thải thông qua hệ thống thu hồi nhiệt thải để thay thế một phần nhiên liệu hóa thạch, giúp giảm đáng kể lượng phát thải CO2 qua đó giảm áp lực lên các bãi chôn lấp, mang lại “lợi ích kép” cho cả môi trường lẫn công trình. Theo ông Đào Nguyên Khánh, Trưởng Bộ phận phát triển bền vững-INSEE: Thực tế xanh hóa trong sản xuất công nghiệp hiện nay cần bắt đầu từ “tư duy quản trị” để tối ưu chuỗi quy trình “xanh hóa”. Tính đến cuối năm 2025, sản phẩm của INSEE chỉ sử dụng trung bình 53,9% clinker, qua đó giúp cắt giảm gần một nửa lượng CO2so với xi-măng truyền thống, một bước tiến rõ rệt trên hành trình xi-măng xanh tại Việt Nam.
Ban Quản lý các khu chế xuất và công nghiệp Thành phố Hồ Chí Minh (Hepza) cho biết, hiện nay có ba khu công nghiệp thí điểm mô hình khu công nghiệp sinh thái-khu công nghiệp thông minh là Khu công nghiệp Hiệp Phước, Khu công nghiệp Phú Mỹ 2 và Khu công nghiệp chuyên sâu Phú Mỹ 3. Kết quả, Khu công nghiệp Hiệp Phước đã thực hiện bảy mô hình cộng sinh công nghiệp và bốn mô hình cộng sinh đô thị.
Tương tự, Khu công nghiệp Phú Mỹ 3 triển khai các hoạt động xây dựng mô hình khu công nghiệp kiểu mẫu-khu công nghiệp thông minh theo định hướng sinh thái trên các tiêu chí như: Môi trường, xã hội, kinh tế. Trong đó, các doanh nghiệp trong khu được nâng cấp để tiến gần hơn đến các mục tiêu quốc tế trong phát triển bền vững, đơn cử là: SDGs, ESGs (ESG: Môi trường, xã hội và quản trị, SDGs: Mục tiêu phát triển bền vững). Khu công nghiệp hiện chờ thành phố và các cơ quan chuyên môn xem xét công nhận đủ điều kiện là khu công nghiệp sinh thái.
CHUYỂN ĐỔI CÔNG NGHỆ ĐI ĐÔI VỚI CHÍNH SÁCH PHÁP LUẬT
Theo Tổ chức phát triển công nghiệp Liên hợp quốc (UNIDO), khi bước vào một giai đoạn phát triển mới sau sáp nhập, Thành phố Hồ Chí Minh trở thành vùng công nghiệp liên kết lớn nhất Việt Nam. Điều này mở ra những cơ hội chiến lược chưa từng có như: Từ quy hoạch từng khu đơn lẻ tiến tới quy hoạch liên vùng thống nhất; từ mô hình phát triển truyền thống hướng đến mô hình công nghiệp sinh thái-thông minh-tuần hoàn và carbon thấp. Và từ cách tiếp cận dựa vào nguồn lực nội tại chuyển sang thu hút tài chính xanh, công nghệ cao và dòng vốn đầu tư bền vững. Hiện nay, sau sáp nhập, Thành phố Hồ Chí Minh có 59 khu công nghiệp, khu chế xuất với khoảng hơn 5.900 doanh nghiệp đang hoạt động.
Bà Lê Thanh Thảo, Trưởng đại diện UNIDO cho hay, hơn 10 năm qua, UNIDO đồng hành cùng Việt Nam triển khai chương trình khu công nghiệp sinh thái, trong đó có Khu công nghiệp Hiệp Phước. Kết quả mang lại rất rõ rệt, trong đó nổi bật là các doanh nghiệp sản xuất đã giảm sử dụng nguyên vật liệu, nước, năng lượng và hóa chất độc hại; giảm phát thải khí nhà kính; tiết kiệm chi phí sản xuất, đạt hiệu quả kinh tế; tiếp cận công nghệ mới và cơ chế hỗ trợ tài chính xanh; tăng cường tính cạnh tranh và nắm bắt các cơ hội cũng như yêu cầu của chuỗi cung ứng.
Ngoài mô hình khu công nghiệp sinh thái ở Khu công nghiệp Hiệp Phước, Thành phố Hồ Chí Minh còn xúc tiến các mô hình khu công nghiệp kiểu mẫu/khu công nghiệp thông minh tại khu vực Bà Rịa-Vũng Tàu (JICA hỗ trợ) và mô hình khu công nghiệp sinh thái tại khu vực Bình Dương (IFC-World Bank hỗ trợ), qua đó đã thúc đẩy cho mục tiêu phát triển bền vững.
Ông Lê Văn Thinh, Phó Trưởng ban Hepza đánh giá: Chuyển đổi xanh được xem như cú huých quan trọng, mở ra giai đoạn mới cho công nghiệp Thành phố Hồ Chí Minh. Đó là cạnh tranh bằng công nghệ, bằng hiệu suất, mang lại giá trị gia tăng, chú trọng thay thế những mô hình sản xuất đã cũ kỹ, mật độ doanh nghiệp lớn, hạ tầng kỹ thuật lạc hậu và phát thải cao. Từ đó rút kinh nghiệm để Thành phố Hồ Chí Minh nhân rộng mô hình, lộ trình, lựa chọn giải pháp chuyển đổi.
Tuy nhiên, ông Thinh cũng nêu ra một số rào cản tác động đến quá trình chuyển đổi sang mô hình khu công nghiệp sinh thái là thách thức về tài chính với các nhà đầu tư hạ tầng thứ cấp như kinh phí mua sắm máy móc, chuyển đổi công nghệ cũng như chính sách, pháp luật chưa theo kịp với nhu cầu chuyển đổi của các mô hình “cộng sinh công nghiệp”. Do đó, nút thắt pháp lý về đất đai-môi trường, sức ì trong chuyển đổi công nghệ, thiếu nhân lực và chuyên gia về quản lý carbon, thiếu các quỹ tín dụng xanh dành cho doanh nghiệp cần sớm được tháo gỡ.
Theo Phó Giáo sư, Tiến sĩ Trần Hà Minh Quân, Hiệu trưởng Trường Tài năng UEH.ISB, Trường đại học Kinh tế Thành phố Hồ Chí Minh, một xu hướng tất yếu trong quá trình cấu trúc lại ngành sản xuất và xanh hóa khu công nghiệp tại Thành phố Hồ Chí Minh là di dời các cơ sở sản xuất ra khỏi khu vực đô thị, tập trung vào các khu công nghiệp thế hệ mới, nơi có hạ tầng đồng bộ, công nghệ số, quản lý tập trung và tiêu chuẩn phát triển bền vững.
Thực hiện mô hình khu công nghiệp sinh thái là một hành trình dài, cần sự chung tay của cả chính quyền lẫn doanh nghiệp để góp phần hình thành sản xuất công nghiệp công nghệ cao, giải quyết việc làm cho hàng triệu lao động.
