Những năm qua, bóng đá Việt Nam ghi nhận nhiều thành tích tại các giải đấu khu vực và châu lục. Tuy nhiên, để thật sự vươn mình ra các sân chơi lớn hơn đòi hỏi một chiến lược đồng bộ, trong đó phụ thuộc lớn vào chất lượng đào tạo, hoạt động của các câu lạc bộ và sự phát triển của bóng đá phong trào.
Trong khi một số câu lạc bộ và trung tâm sở hữu cơ sở vật chất tương đối hoàn chỉnh, nhiều nơi vẫn gặp khó khăn về sân bãi, kinh phí và nhân lực chuyên môn. Đồng chí Nguyễn Quang Trung (Phó Trưởng phòng Quản lý thể dục thể thao, Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch tỉnh Cao Bằng) cho biết: Ở các xã vùng sâu, vùng xa và khu vực biên giới, việc tìm kiếm sân bãi chơi bóng phù hợp cho trẻ em vẫn là trở ngại. Kinh phí hoạt động bóng đá cơ sở chủ yếu dựa vào tài trợ xã hội hóa, các câu lạc bộ tự tổ chức hoặc từ sự hỗ trợ của doanh nghiệp địa phương; trong khi số lượng huấn luyện viên có chuyên môn và giáo viên thể chất được đào tạo bài bản về bóng đá còn hạn chế.
Thực tế, bóng đá phong trào ở địa phương rất cần sự phối hợp lâu dài giữa ngành thể thao, nhà trường, chính quyền địa phương và doanh nghiệp. Theo ông Trung, khi hoạt động bóng đá cộng đồng được duy trì thường xuyên, những địa phương chưa có điều kiện đào tạo chuyên nghiệp vẫn có thể đóng góp nguồn cầu thủ trẻ, thay vì để tài năng bị bỏ lỡ vì thiếu cơ hội tiếp cận.
Bên cạnh khâu tuyển chọn, quá trình chuyển tiếp từ bóng đá trẻ lên môi trường chuyên nghiệp vẫn là bài toán cần lời giải. Một cầu thủ thi đấu nổi bật ở cấp độ U17 hay U19 chưa chắc có cơ hội ra sân thường xuyên khi được đôn lên đội một. Nếu thiếu môi trường thi đấu phù hợp, quá trình tích lũy kinh nghiệm và hoàn thiện năng lực của cầu thủ sẽ gặp nhiều trở ngại.
Nguyễn Hai Long là một trường hợp cho thấy vai trò quan trọng của quá trình đào tạo và cơ hội thi đấu trong sự phát triển của cầu thủ trẻ. Được tuyển chọn vào Trung tâm Đào tạo bóng đá trẻ Viettel khi mới 11 tuổi, tiền vệ sinh năm 2000 sau đó trở về quê nhà, tiếp tục tập luyện trong hệ thống bóng đá trẻ Than Quảng Ninh. Tại V.League 2020, khi đàn anh Nguyễn Hải Huy chấn thương, Hai Long được trao cơ hội thi đấu và nhanh chóng tạo dấu ấn. Anh kết thúc mùa giải với 2 bàn thắng, góp phần giúp Than Quảng Ninh đứng thứ tư chung cuộc.
Từ một cầu thủ trưởng thành qua hệ thống đào tạo trong nước, Hai Long từng bước khẳng định năng lực ở sân chơi chuyên nghiệp và sau đó chuyển đến Hà Nội FC. Hành trình vươn lên ấy khẳng định, phát hiện cầu thủ có năng khiếu mới chỉ là bước khởi đầu. Quá trình đào tạo cần được tiếp nối bằng môi trường huấn luyện phù hợp, sự kiên trì tập luyện, phát triển năng lực và cơ hội thi đấu thực tế.
Trong bối cảnh bóng đá Việt Nam quan tâm bổ sung lực lượng thông qua chính sách nhập tịch, xây dựng nguồn cầu thủ trưởng thành từ hệ thống đào tạo trong nước vẫn giữ ý nghĩa quan trọng. Hai hướng đi không loại trừ nhau: Bổ sung nhân sự có thể mở rộng lựa chọn trước mắt, nhưng năng lực tự đào tạo mới là nền tảng để bóng đá Việt Nam duy trì nguồn kế cận và sức cạnh tranh trong dài hạn.
Do đó, cùng việc duy trì hệ thống giải trẻ từ U11 đến U21, các câu lạc bộ phải xây dựng lộ trình chuyển tiếp rõ ràng giữa các cấp độ thi đấu, xây dựng kế hoạch sử dụng cầu thủ trẻ trong đội hình. Muốn vậy, những giải đấu ở hạng dưới phải trở thành môi trường cạnh tranh thực chất, giúp các cầu thủ tích lũy kinh nghiệm và từng bước thích nghi với yêu cầu chuyên nghiệp.
Trợ lý huấn luyện viên Câu lạc bộ Công an Hà Nội, cựu cầu thủ Phạm Thành Lương cho rằng: Về lâu dài, hiệu quả quá trình đào tạo cần được đánh giá thông qua những kết quả cụ thể như số cầu thủ trưởng thành từ hệ thống đào tạo, tỷ lệ cầu thủ trẻ được thi đấu chuyên nghiệp, chất lượng huấn luyện viên và khả năng duy trì hoạt động bóng đá tại địa phương.
Đây cũng là những tiêu chí cần được chú trọng để xây dựng hệ thống đào tạo chuyên nghiệp, hiệu quả trong nhiệm kỳ tiếp theo của Liên đoàn Bóng đá Việt Nam (VFF), hướng đến mục tiêu bứt phá thành tích của các đội tuyển quốc gia. Nhiệm kỳ 2022-2026, VFF tổ chức hơn 80 khóa đào tạo và hội thảo chuyên môn, thu hút khoảng 1.600 lượt học viên tham dự. Nội dung tập trung đào tạo huấn luyện viên các cấp C, B, A, Pro và những lĩnh vực chuyên sâu như huấn luyện thủ môn, thể lực, futsal. Cùng với đó, VFF hỗ trợ kinh phí hoạt động cho 20 liên đoàn bóng đá thành viên, với mức 50 triệu đồng/đơn vị/năm. Đến năm 2026, nâng lên thành 100 triệu đồng/đơn vị/năm.
Đối với việc đào tạo huấn luyện viên, trong nhiệm kỳ IX, hệ thống đào tạo huấn luyện viên cấp Pro của VFF tiếp tục được Liên đoàn Bóng đá châu Á (AFC) công nhận. Đội ngũ giảng viên trong nước từng bước đảm nhiệm các khóa đào tạo cấp C và tham gia giảng dạy ở những cấp độ cao hơn. Dù vậy, số lượng chứng chỉ được cấp chưa thể phản ánh đầy đủ năng lực chuyên môn. Điều quan trọng hơn là khả năng vận dụng kiến thức vào thực tiễn, nhất là tại các trung tâm đào tạo trẻ và những địa bàn còn hạn chế về điều kiện huấn luyện.
Trong công tác phát hiện tài năng, VFF phối hợp FIFA tổ chức các chương trình nhận diện và tuyển chọn cầu thủ trẻ trong năm 2026, với hệ thống tiêu chí đánh giá toàn diện, từ kỹ thuật, tư duy chiến thuật đến thể chất và tiềm năng tiến bộ trong dài hạn. Cách tiếp cận này góp phần hạn chế nguy cơ bỏ sót những cầu thủ có năng lực nhưng trưởng thành muộn hơn so với các bạn cùng trang lứa.
