Với TS Trần Văn Dũng (Phó Chủ tịch Hội Văn nghệ dân gian TP Huế), anh như được người xưa “chọn lựa” để "kể" những câu chuyện bí ẩn bên trong đó đến với nhiều người.
1/ TS Dũng kể nhà mình ở ngay con dốc Nam Giao, ngày nào cũng qua về trên con đường Phan Đình Phùng dọc sông An Cựu. Chính trên con đường này, một số phủ đệ của các ông hoàng, bà chúa triều Nguyễn với nét cổ kính, rêu phong đã “hớp hồn” chàng trai trẻ khi nào không hay. Cứ như thế, anh lặng lẽ tìm hiểu và công bố nhiều bài viết liên quan trên một số tạp chí nghiên cứu. Không dừng lại đó, anh đã chọn câu chuyện phủ đệ để làm luận án tiến sĩ và bảo vệ thành công với đề tài “Di sản phủ đệ triều Nguyễn trong bối cảnh đô thị hóa hiện nay ở thành phố Huế” vào năm 2020 và cuốn sách “Phủ đệ xứ Huế - vàng son một thuở” hôm nay là sự tiếp nối luận án ấy.
Theo TS Dũng, ngược dòng thời gian, phủ đệ là nơi ở và làm việc của các ông hoàng, bà chúa (hoàng tử, công chúa) đến tuổi trưởng thành, được vua cho phép ra ở riêng. Vua cử người xem phong thủy chọn đất, ban cấp tiền bạc, nhân lực để xây dựng phủ đệ, đồng thời sắp đặt đội ngũ quan lại để trợ giúp và bố trí lính canh gác, bảo vệ ngày đêm. Sau khi các ông hoàng, bà chúa qua đời thì phủ đệ sẽ được chuyển đổi chức năng thành nơi thờ tự. Khi thành phủ thờ, con cháu của hoàng tử, công chúa vẫn ở quây quần chung quanh và có người được triều đình cho tập tước để lo việc thờ cúng. Ngày nay, phủ đệ như những chứng nhân lặng lẽ, kể lại câu chuyện về một thời vàng son, về những thăng trầm, thịnh suy của vương triều Nguyễn.
TS Trần Văn Dũng (sinh năm 1988) là nhà nghiên cứu văn hóa Huế. Cuốn “Phủ đệ xứ Huế - vàng son một thuở” do anh biên soạn vừa ra mắt đã nhận được tặng thưởng từ Liên hiệp các Hội Văn học Nghệ thuật TP Huế. Trước đó, anh từng được UBND thành phố Huế trao giải Nhất tại Hội thi Sáng tạo kỹ thuật lần thứ XV (năm 2025) cho đề tài “Xây dựng học liệu giáo dục từ di sản văn học dân gian Huế trong dạy học cấp tiểu học”. Ngoài ra, anh cũng có tác phẩm “Biệt phủ Tuyên Hóa Vương - quá khứ bị lãng quên”, “Châu Hương Viên: Nơi lưu giữ ký ức văn hóa vùng đất đế đô”, “Tìm lại lầu Công Quán: Nơi ở của Hoàng hậu Nam Phương trước khi nhập cung” được Tạp chí Sông Hương trao tặng tác phẩm hay lần lượt các năm 2016, 2022 và 2025.
2/ Thông qua những tư liệu lịch sử và công sức tìm tòi, tra cứu, TS Trần Văn Dũng đã cung cấp những thông tin thú vị để người đọc có thể hiểu hơn về quá trình hình thành và phát triển của hệ thống phủ đệ Huế. Không dừng lại đó, đặc điểm kiến trúc và nghệ thuật trang trí, cơ cấu tổ chức và đời sống của phủ đệ cũng được tác giả phân tích kỹ lưỡng trong từng trang sách. Đặc biệt, khi theo đuổi nghiên cứu, TS Dũng luôn đau đáu nỗi lo đô thị hóa làm cho di sản này bị lấn chiếm, biến đổi, xuống cấp. Vì thế, bên cạnh việc hé lộ một phần thông tin về cuộc sống của người xưa, tác giả cũng gợi mở một số giải pháp nhằm bảo tồn và phát huy giá trị phủ đệ, qua đó giữ gìn một loại hình di sản văn hóa đặc thù. “Phủ đệ thuộc ba loại hình gồm di sản văn hóa vật thể, phi vật thể và di sản tư liệu. Ngày nay, dưới sự tác động của đô thị hóa, thời tiết cũng như mặt hạn chế trong bảo vệ, quản lý đã khiến nhiều phủ đệ đã và đang bị biến đổi, không còn giữ dáng vẻ truyền thống. Tuy nhiên vẫn còn một số mang nhiều giá trị về lịch sử, kiến trúc và nghệ thuật độc đáo cần được nghiên cứu, bảo tồn”, TS Dũng cho biết.
Theo TS Phan Thanh Hải, Ủy viên Hội đồng Di sản Văn hóa quốc gia, Giám đốc Sở Văn hóa và Thể thao TP Huế, đến nay hầu như chưa có công trình nào nghiên cứu một cách có hệ thống và đầy đủ về phủ đệ. Có thể xem “Phủ đệ xứ Huế - vàng son một thuở” của TS Trần Văn Dũng là công trình đầu tiên. “Đây là thành quả kết tinh từ tâm huyết và nỗ lực rất đáng trân trọng của một nhà nghiên cứu trẻ say mê với văn hóa Huế”, ông Hải đánh giá.
