Chất lượng nước ở mức trung bình, có xu hướng xấu vào mùa mưa
Theo báo cáo giám sát định kỳ được Viện Kỹ thuật Biển (thuộc Viện Khoa học Thủy lợi Việt Nam) thực hiện qua 8 đợt trong năm 2025, chất lượng nước trong hệ thống thủy lợi vùng TGLX nhìn chung đạt mức “trung bình”, tạm thời vẫn bảo đảm cho hoạt động sản xuất nông nghiệp.
Tuy nhiên, sự khác biệt theo mùa rất rõ rệt: vào các tháng mùa khô, chất lượng nước tốt hơn đáng kể so với đầu mùa mưa. Thời điểm đầu mùa mưa ghi nhận mức độ ô nhiễm cao về các chỉ tiêu dinh dưỡng, hữu cơ và vi sinh, khiến chất lượng nước tại nhiều vị trí rơi vào mức xấu.
Những điểm nóng bao gồm: Khu vực kênh Rạch Giá-Hà Tiên, Kênh Tri Tôn, Đầu kênh Vịnh Tre, Kênh Cái Sắn phía Sông Hậu. Ngoài ra, một số khu vực như kênh Tri Tôn, kênh Tám Ngàn, kênh Rạch Giá-Hà Tiên cũng ghi nhận tình trạng nhiễm phèn cao, yếu tố ảnh hưởng đến năng suất và chất lượng nông sản.
Tứ giác Long Xuyên là vùng chịu ô nhiễm phèn nặng nhất khu vực
Chia sẻ về kết quả giám sát, ông Phạm Văn Tùng, Viện trưởng Viện Kỹ thuật Biển nhận định: “Tứ giác Long Xuyên là vùng thường xuyên chịu ô nhiễm phèn nhiều nhất trong khu vực Đồng bằng sông Cửu Long. Quá trình cải tạo và kiểm soát ô nhiễm phèn thông qua các tuyến kênh tại khu vực ven biển Tây đã có những cải thiện đáng kể, chất lượng nước tại một số tuyến kênh đã dần ổn định hơn.
Tuy nhiên, một số khu vực vẫn tiếp tục ghi nhận ô nhiễm, đặc biệt là những nơi tập trung đông dân cư và sản xuất nông nghiệp với mật độ cao. Chính các chất thải nông nghiệp chưa được kiểm soát hiệu quả, kết hợp với nước thải sinh hoạt, đã làm ảnh hưởng trực tiếp đến chất lượng nguồn nước tại các kênh rạch nội vùng".
Ông Tùng nhấn mạnh cần phối hợp đồng bộ giữa các địa phương trong vùng, bên cạnh tăng cường quản lý chất thải nông nghiệp và sinh hoạt, cũng như đầu tư cải tạo hệ thống kênh thoát nước, cấp nước, nhằm phục vụ phát triển bền vững trong bối cảnh biến đổi khí hậu ngày càng phức tạp.
Kết quả giám sát cho thấy nhiều nguyên nhân đang đồng thời góp phần làm suy giảm chất lượng nguồn nước vùng Tứ Giác Long Xuyên, trong đó nguyên nhân chính được ông Tùng phân tích là từ nguồn nước thải sinh hoạt và sản xuất chưa qua xử lý: “Tại nhiều khu vực, nước thải từ hộ dân và các cơ sở sản xuất nhỏ lẻ được xả trực tiếp vào kênh rạch, không qua xử lý, gây ô nhiễm lan rộng".
Nguyên nhân thứ hai được ông Tùng cho rằng Tứ Giác Long Xuyên là một vùng sản xuất nông nghiệp lớn, dư lượng phân bón trong môi trường nước cao, làm gia tăng ô nhiễm dinh dưỡng trong môi trường nước gây suy giảm chất lượng nước trong vùng. Thói quen xả rác và chất thải xuống kênh rạch: Đây là thực trạng phổ biến ở vùng nông thôn, làm gia tăng ô nhiễm hữu cơ và vi sinh, gây hại cho môi trường nước và sức khỏe cộng đồng.
Đồng thời tác động của biến đổi khí hậu: Hiện tượng nước biển dâng, sụt lún đất và xâm nhập mặn tại vùng ven biển Tây đã làm suy yếu quá trình trao đổi, lưu thông nguồn nước giữa các kênh rạch nội đồng và ven biển. Điều này khiến cho việc tự làm sạch của hệ thống thủy lợi kém hiệu quả, dẫn đến suy giảm chất lượng nguồn nước trong thời gian dài.
Khuyến nghị và giải pháp
Trước tình trạng này, Viện Kỹ thuật Biển kiến nghị cần tăng cường đầu tư hệ thống xử lý nước thải tập trung cho các khu dân cư và làng nghề trong vùng TGLX; đẩy mạnh truyền thông, thay đổi hành vi người dân trong việc quản lý rác thải sinh hoạt, tránh thải trực tiếp ra kênh rạch; thúc đẩy mô hình sản xuất nông nghiệp sinh thái, tiết giảm hóa chất, nhằm giảm áp lực ô nhiễm từ nông nghiệp; ưu tiên nghiên cứu và ứng dụng các giải pháp thủy lợi thích ứng với biến đổi khí hậu, tăng cường khả năng điều tiết nước và giảm ô nhiễm.
Đối với giải pháp công trình, Viện Kỹ thuật Biển cũng kiến nghị cần tiếp tục đầu tư hạ tầng kiểm soát nhằm chủ động thích ứng với các biến động thay đổi nguồn nước.
Hiện nay, các hệ thống hạ tầng trên đồng bằng sông Cửu Long đã giải quyết tốt nguồn nước trong những năm bình thường; cần tăng cường mức đảm bảo cấp nước cho những năm cực đoan, ổn định các ranh nguồn nước của các phân vùng sinh thái. Bên cạnh đó, cần tăng cường phối hợp với Ủy hội sông Mê Công quốc tế và các quốc gia phía thượng lưu trong việc chia sẻ dữ liệu về các kế hoạch khai thác, sử dụng và bảo vệ tài nguyên nước của dòng sông Mê Công.
