Tình trạng “được mùa mất giá” vẫn là nỗi lo thường trực, đặt ra yêu cầu cấp bách phải có giải pháp căn cơ, bảo đảm lợi ích của người nông dân.
“Được mùa mất giá” không phải vấn đề mới. Vòng luẩn quẩn: Nông dân trúng mùa nhưng giá lúa giảm cứ lặp đi lặp lại từ năm này qua năm khác; nông dân bị ép giá; nông dân cần giải cứu... là những điểm nghẽn bộc lộ từ rất lâu nhưng chưa có giải pháp tháo gỡ triệt để. Muốn chấm dứt điệp khúc này, chúng ta không thể chỉ trông chờ vào các giải pháp tình thế như tạm trữ hay “giải cứu”, mà cần có giải pháp căn cơ.
Trước hết, các cơ quan chức năng cần nhìn nhận sâu sắc thực trạng sản xuất còn manh mún, thiếu tổ chức. Phần lớn nông dân sản xuất nhỏ lẻ, chưa tham gia hợp tác xã, cho nên việc tiêu thụ nông sản hoàn toàn phụ thuộc vào thương lái, khi thị trường biến động, người nông dân thường sẽ chịu phần thiệt. Vì vậy, phát triển hợp tác xã kiểu mới, tổ chức sản xuất theo vùng nguyên liệu tập trung gắn với doanh nghiệp bao tiêu là yêu cầu cấp thiết. Chỉ khi nông dân trở thành một mắt xích trong chuỗi sản xuất - chế biến - tiêu thụ mới có thể bảo đảm thu nhập ổn định và khắc phục tình trạng càng làm càng lỗ.
Một điểm nghẽn khác là hạ tầng sau thu hoạch còn quá yếu. Hệ thống kho chứa, sấy, xay xát, chế biến sâu chưa đáp ứng nhu cầu. Mỗi khi bước vào vụ thu hoạch chỉ cần gặp thời tiết bất lợi là phải bán tháo, bán lỗ. Do đó, việc đầu tư đồng bộ vào hạ tầng sau thu hoạch không chỉ giúp bảo quản lúa chờ giá tăng, mà còn nâng cao chất lượng gạo, đáp ứng thị trường khó tính. Đây là lĩnh vực Nhà nước cần có chính sách khuyến khích mạnh mẽ, nhất là về tín dụng, đất đai, đồng thời tạo điều kiện để doanh nghiệp tham gia đầu tư lâu dài. Hàng triệu nông dân không thể mãi loay hoay trong nền nông nghiệp lệ thuộc vào thời tiết và biến động giá cả.
Thêm vào đó, thị trường xuất khẩu chưa thật sự bền vững. Khi một số thị trường nhập khẩu tạm ngưng, lập tức giá thu mua trong nước chững lại, điều đó cho thấy sự dễ tổn thương của ngành gạo Việt Nam khi còn lệ thuộc quá nhiều vào một số thị trường truyền thống. Đa dạng hóa thị trường, mở rộng xuất khẩu sang các khu vực mới, đồng thời đẩy mạnh tiêu thụ nội địa, là hướng đi bắt buộc. Cùng với đó, cần chú trọng xây dựng thương hiệu gạo Việt Nam, chuyển từ mục tiêu sản lượng sang nâng cao giá trị, khẳng định vị thế trên thị trường quốc tế.
Những giải pháp trước mắt đã được nhiều địa phương trong vùng Đồng bằng sông Cửu Long áp dụng, như: Khuyến khích nông dân sản xuất theo chuẩn VietGAP, hữu cơ; kết nối doanh nghiệp thu mua; hỗ trợ tín dụng tạm trữ… Đây là những nỗ lực đáng ghi nhận, nhưng chưa đủ để giải quyết tận gốc.
Muốn phá vỡ vòng luẩn quẩn “được mùa, mất giá”, chúng ta phải có một chiến lược tổng thể, đồng bộ, với sự phối hợp chặt chẽ giữa Nhà nước - doanh nghiệp - hợp tác xã - nông dân, trong đó, Nhà nước đóng vai trò kiến tạo, xây dựng chính sách dài hạn cho phát triển lúa gạo bền vững. Các cơ quan chức năng cần quy hoạch lại vùng sản xuất phù hợp nhu cầu thị trường; có cơ chế khuyến khích doanh nghiệp đầu tư hạ tầng sau thu hoạch, chế biến sâu; áp dụng chính sách tín dụng ưu đãi cho hợp tác xã và doanh nghiệp gắn bó với nông dân; đồng thời đẩy mạnh xúc tiến thương mại, mở rộng thị trường xuất khẩu. Cùng với đó, tăng cường giám sát để ngăn chặn tình trạng thương lái ép giá, bảo vệ quyền lợi chính đáng của nông dân.
Doanh nghiệp, với vai trò dẫn dắt thị trường, không chỉ dừng ở thu mua mà cần chủ động ký hợp đồng bao tiêu minh bạch, ổn định, chia sẻ rủi ro cùng nông dân; mạnh dạn đầu tư vào chế biến, đa dạng hóa sản phẩm từ gạo, xây dựng thương hiệu để gia tăng giá trị. Hợp tác xã cần trở thành cầu nối thật sự giữa nông dân và doanh nghiệp, giúp thay đổi tập quán sản xuất nhỏ lẻ, tiếp cận kỹ thuật tiên tiến, đáp ứng các chuẩn chất lượng quốc tế. Ngành ngân hàng cần tham gia như một chất xúc tác, không chỉ cho nông dân vay vốn mà còn giám sát, bảo đảm sự vận hành bền vững của chuỗi liên kết.
Sản xuất lúa gạo liên quan trực tiếp đến an ninh lương thực quốc gia và sinh kế của hàng triệu hộ nông dân. Do đó, các cơ quan chức năng không thể để tình trạng “được mùa mất giá” kéo dài, khiến cho người nông dân luôn bị thiệt hại. Khi lúa gạo được tiêu thụ ổn định, đúng giá trị, người nông dân mới yên tâm gắn bó với nghề và ngành lúa gạo mới có thể phát triển bền vững.
Giải bài toán “được mùa mất giá” không chỉ là mong muốn của riêng nông dân, mà còn của cả cộng đồng doanh nghiệp và toàn xã hội. Đây là lúc cần sự chung tay quyết liệt hơn nữa, tổ chức lại chuỗi giá trị lúa gạo một cách căn cơ, đồng bộ.
