Trước mắt, giai đoạn 2025-2035, thành phố ưu tiên đầu tư các tuyến metro kết nối các đô thị vệ tinh, khu cảng và sân bay Long Thành, hướng đến xây dựng đô thị thông minh, phát triển bền vững.
Ưu tiên triển khai 10 tuyến metro
Theo Sở Xây dựng, sau khi tuyến metro số 1 (Bến Thành- Suối Tiên) đưa vào khai thác và tuyến số 2 (Bến Thành-Tham Lương) chuẩn bị khởi công cuối năm nay, thành phố đặt mục tiêu trong 10 năm tới khởi công thêm 10 tuyến metro với tổng chiều dài hơn 355 km nhằm giảm bớt tình trạng quá tải cho hệ thống đường bộ, kết nối các địa phương lân cận và kết nối vùng.
Cùng với đó, thành phố đề xuất Trung ương cho phép đầu tư nối dài tuyến metro số 1 từ Suối Tiên đến Bình Dương (cũ), và tuyến metro kết nối thành phố Thủ Dầu Một (cũ) đi Thành phố Hồ Chí Minh, nhằm hoàn thiện hệ thống giao thông vùng, tạo trục liên kết hiệu quả giữa trung tâm và các đô thị vệ tinh.
Mới đây, Tập đoàn Trường Hải (THACO) đề xuất đầu tư tuyến đường sắt Thủ Thiêm- Long Thành và Metro số 2 (đoạn Tham Lương-Bến Thành-Thủ Thiêm), tạo mạng lưới liên thông giữa sân bay Long Thành - trung tâm thành phố - sân bay Tân Sơn Nhất. Tập đoàn Vingroup cũng đề xuất đầu tư tuyến metro dài 48 km kết nối trung tâm thành phố với huyện Cần Giờ bằng nguồn vốn xã hội hóa.
Theo Ban Quản lý Đường sắt đô thị Thành phố Hồ Chí Minh, Ủy ban nhân dân thành phố đã giao cho Ban làm chủ đầu tư chín tuyến metro trong giai đoạn 2025-2030. Trên cơ sở đó, Ban đã lập báo cáo nghiên cứu khả thi và thiết kế kỹ thuật tổng thể, phấn đấu khởi công một số dự án trọng điểm từ 2025-2027.
Phó Giám đốc Sở Xây dựng Nguyễn Vĩnh Toàn cho biết, thực hiện Đề án huy động vốn đầu tư hệ thống đường sắt đô thị theo Kết luận số 49-KL/TW ngày 28/2/2023 của Bộ Chính trị về định hướng phát triển giao thông vận tải đường sắt Việt Nam đến năm 2030, tầm nhìn đến năm 2045, thành phố đặc biệt chú trọng đa dạng hóa nguồn vốn, từ ngân sách, vốn ODA đến các hình thức đối tác công-tư (PPP). “Chỉ khi có cơ chế tài chính ổn định, minh bạch và linh hoạt, dự án mới bảo đảm tiến độ, chất lượng và hiệu quả đầu tư”, ông Toàn nhấn mạnh.
Hướng tới mô hình tổng công ty đường sắt đô thị
Tuyến Metro số 1, công trình đầu tiên được đầu tư bằng vốn ODA mất gần 20 năm từ khi phê duyệt chủ trương đến khi hoàn thành, là bài học về tầm quan trọng của cơ chế quản lý, vận hành phù hợp. Sau đó, tuyến Metro số 2 được Chính phủ chấp thuận chuyển hình thức đầu tư sang vốn ngân sách theo Nghị quyết số 188/2025/QH15 của Quốc hội về thí điểm một số cơ chế, chính sách đặc thù, đặc biệt để phát triển hệ thống mạng lưới đường sắt đô thị tại thành phố Hà Nội, Thành phố Hồ Chí Minh, tạo điều kiện chủ động hơn cho thành phố trong triển khai.
Với mạng lưới 355 km đường sắt đô thị dự kiến hoàn thành vào năm 2035, nhiều chuyên gia cho rằng thành phố cần sớm có mô hình quản lý, vận hành thống nhất, chuyên nghiệp. Trong đó, mô hình đối tác công-tư được xem là xu hướng tất yếu nhằm huy động nguồn lực xã hội cho hạ tầng giao thông đô thị quy mô lớn.
Hiện nay, thành phố vẫn duy trì mô hình quản lý hai cấp: Giai đoạn đầu tư, xây dựng do Ban Quản lý Đường sắt đô thị, đơn vị sự nghiệp công lập trực thuộc Ủy ban nhân dân thành phố đảm nhận; giai đoạn vận hành, khai thác, bảo dưỡng do Công ty TNHH MTV Đường sắt đô thị số 1, doanh nghiệp 100% vốn Nhà nước phụ trách.
Theo Phó Giám đốc Sở Xây dựng Nguyễn Vĩnh Toàn, Tổng công ty Đường sắt đô thị sẽ đảm nhiệm bốn chức năng trọng yếu: Huy động vốn, quản lý đầu tư xây dựng, vận hành - bảo trì và kinh doanh đa ngành nhằm khai thác hiệu quả tài sản hạ tầng. Mô hình này giúp khắc phục tình trạng phân tán nguồn lực, tăng khả năng thu hút vốn đầu tư xã hội, giảm gánh nặng ngân sách, đồng thời nâng cao hiệu quả quản trị và vận hành.
Thực tế từ kinh nghiệm triển khai các tuyến metro số 1 và 2 cho thấy, việc phụ thuộc vào nguồn vốn đầu tư, nhất là vốn ODA, thường kéo dài tiến độ, phát sinh chi phí và giảm tính chủ động của địa phương. Do đó, xây dựng một mô hình tập trung, đủ năng lực điều hành, có cơ chế linh hoạt về tài chính - nhân sự - đầu tư là điều kiện tiên quyết để hệ thống đường sắt đô thị thành phố phát triển bền vững.
Để tạo “cú huých” trong phát triển hệ thống metro, Thành phố Hồ Chí Minh cần phát huy lợi thế từ các cơ chế, chính sách đặc thù mà Quốc hội và Chính phủ đã ban hành, vận dụng linh hoạt mô hình PPP trong huy động vốn và công nghệ. Bên cạnh đó, việc lựa chọn mô hình quản lý phù hợp, bảo đảm tính thống nhất giữa các tuyến và các giai đoạn đầu tư, sẽ giúp nâng cao hiệu quả vận hành toàn hệ thống.
