Hành trình đưa các liệt sĩ trở về

Nửa thế kỷ hòa bình đã qua, vẫn còn những người mẹ mòn mỏi chờ con, những người vợ khắc khoải đợi chồng và những đồng đội day dứt vì lời hẹn năm xưa. Chiến tranh càng lùi xa, hành trình tìm kiếm, quy tập và xác định danh tính liệt sĩ càng thêm gian khó. Nhưng vẫn có những người lặng lẽ đi ngược dòng thời gian, kiếm tìm đồng đội để khép lại những cuộc chờ đợi kéo dài vắt qua hai thế kỷ.

Bài 1: Giữ trọn lời hẹn với đồng đội

Trung tướng Hoàng Khánh Hưng lặng đi khi nhắc về một Bà mẹ Việt Nam Anh hùng đã gần trăm tuổi. Bởi mỗi lần có đoàn đến thăm, Mẹ lại đau đáu một câu hỏi: “Lúc nào thì con Mẹ về?”. Câu hỏi ấy, đến nay vẫn chưa có câu trả lời trọn vẹn.

“Đã sống thì phải trả nghĩa”

Từng trải qua những chiến trường khốc liệt: A Bia, Cốc Bai, Nam Lào, Thành cổ Quảng Trị, chứng kiến nhiều đồng đội ngã xuống, trong đó có hai người em kết nghĩa cùng quê là Lê Minh Đức và Nguyễn Văn Dư, Trung tướng Hoàng Khánh Hưng luôn coi việc tìm kiếm hài cốt liệt sĩ là hành trình thực hiện lời hứa của những người lính còn sống với đồng đội đã hy sinh.

Về hưu năm 2010, ông nhiều lần trở lại chiến trường xưa tìm đồng đội. "Tôi còn sống được đến ngày hôm nay là nhờ sự hy sinh của rất nhiều đồng đội. Đã sống thì phải trả nghĩa", Trung tướng Hoàng Khánh Hưng chia sẻ.

Ông kể lại kỷ niệm trong một lần đến thăm cố Tổng Bí thư Lê Khả Phiêu. Khi ấy, vị tướng, người lãnh đạo cao nhất của Đảng đã xúc động nhắc lại lời hẹn năm xưa: Khi chiến đấu, đồng đội bảo nhau, người còn sống sẽ đưa người hy sinh trở về. Hòa bình rồi, chúng ta hãy gắng làm những việc tri ân đồng đội... Lời nhắn nhủ ấy như một mệnh lệnh từ trái tim.

Tôi còn sống được đến ngày hôm nay là nhờ sự hy sinh của rất nhiều đồng đội. Đã sống thì phải trả nghĩa.

Trung tướng Hoàng Khánh Hưng

Đồng hành cùng Hội Hỗ trợ gia đình liệt sĩ Việt Nam từ năm 2010 và đảm nhiệm cương vị Chủ tịch Hội từ năm 2020, Trung tướng Hoàng Khánh Hưng cùng các cán bộ, hội viên đã hiện thực hóa lời hứa năm xưa bằng những chương trình hành động thiết thực, ý nghĩa.

Đến nay, Hội Hỗ trợ gia đình liệt sĩ Việt Nam đã thu thập thông tin, kết nối nhân chứng, hỗ trợ giám định ADN, góp phần xác định danh tính hơn 1.100 liệt sĩ; hỗ trợ thân nhân cất bốc, vận chuyển, truy điệu, an táng hơn 1.600 hài cốt liệt sĩ; huy động hơn 180 tỷ đồng từ nguồn lực xã hội hóa cho các hoạt động tri ân.

Điều đáng nói, đây là một tổ chức xã hội không có biên chế, không có quỹ lương thường xuyên, phần lớn cán bộ, hội viên đều làm việc bằng trách nhiệm tri ân.

Với Trung tướng Hoàng Khánh Hưng, đưa được hài cốt liệt sĩ về nghĩa trang mới hoàn thành một nửa sứ mệnh. Nửa còn lại, cũng là điều day dứt nhất, là trả lại đúng tên tuổi, quê quán, để mỗi người lính thật sự được trở về với gia đình, với quê hương, dòng tộc.

Nhiều năm qua, ông kiên trì kiến nghị xây dựng ngân hàng gien quốc gia phục vụ xác định danh tính liệt sĩ. Theo ông, đây là quyết sách mang ý nghĩa lịch sử.

Thời gian không chờ đợi ai, những người mẹ, người cha, anh, chị, em của các liệt sĩ ngày một già yếu, rồi qua đời, nếu không kịp thu nhận mẫu ADN hôm nay, nhiều cơ hội đối sánh, xác định danh tính liệt sĩ sẽ vĩnh viễn khép lại.

Những “tấm bản đồ sống"

Thực hiện lời hứa của người còn sống với người đã hy sinh, hàng nghìn cựu chiến binh trên khắp mọi miền đất nước vẫn hằng ngày lặng lẽ trên hành trình đi tìm đồng đội. Họ như những tấm "bản đồ sống" dẫn đường cho những cuộc trở về thiêng liêng.

Cựu chiến binh Nguyễn Quang Tuệ, nguyên chiến sĩ Đại đội 3, Tiểu đoàn 1, Trung đoàn 122, Sư đoàn 313, từng chiến đấu tại Mặt trận Vị Xuyên (Hà Giang).

Trong trận đánh năm 1984, ông mất một chân, mang thương tật 83%. Nhưng nhiều năm qua, người thương binh ấy vẫn cùng chiếc chân giả vượt núi, trở lại các điểm cao 685, 772, 773..., lần theo từng chiến hào, khe đá để xác định nơi đồng đội nằm lại.

Trong Chiến dịch 500 ngày đêm đẩy mạnh tìm kiếm, quy tập và xác định danh tính hài cốt liệt sĩ, những chỉ dẫn của ông đã giúp lực lượng quy tập tỉnh Tuyên Quang phát hiện nhiều hài cốt liệt sĩ.

Về hưu năm 2005, Đại tá Trần Thanh Hòa, nguyên Tiểu đội trưởng Tiểu đội Trinh sát Trung đoàn 24 A (Mặt trận Tây Nguyên) đã dành phần lớn thời gian còn lại cho những chuyến đi tìm đồng đội. Ký ức về trận đánh Biệt khu 24 trong đêm Giao thừa Tết Mậu Thân 1968 vẫn vẹn nguyên trong ông.

Là người trực tiếp dẫn đường các mũi tiến công vào thị xã Kon Tum, ông Hòa chứng kiến trận chiến mà hơn 200 cán bộ, chiến sĩ của Trung đoàn đã anh dũng hy sinh.

Ông tham gia nhóm nghiên cứu hỗn hợp Việt Nam-Hoa Kỳ, cùng đối chiếu bản đồ tác chiến, ảnh trinh sát, hồ sơ quân sự và lời kể của các nhân chứng để phục dựng lại diễn biến chiến trường.

Từ những tư liệu đó, tháng 6/2026, lực lượng chức năng xác định được khu vực rãnh chôn tập thể của khoảng từ 70-90 liệt sĩ trên đường Trường Chinh, thuộc các phường Đắk Cấm và Kon Tum, tỉnh Quảng Ngãi. Đến nay, Đội K53 đã quy tập được 4 hài cốt liệt sĩ.

Suốt 57 năm sau trận bom kinh hoàng ở hang Đá Sập (xã Hà Nha, Đà Nẵng) ngày 25/4/1969, các cựu chiến binh (Trung đoàn pháo binh 575) Lê Huy Từ và Nguyễn Đình Cáp chưa bao giờ nguôi ngoai món nợ ân tình với những đồng đội còn nằm lại.

Từ chuyến trở về đầu tiên năm 2004, rồi các năm tiếp theo, họ lặn lội khắp núi rừng Hà Nha lần tìm từng dấu vết, gặp từng nhân chứng để xác định vị trí hang bị bom vùi lấp.

Nhiều năm qua, cứ đến ngày 25/4, họ lại trở về thắp hương trước cửa hang, đứng ngoài lớp đá sập gọi vọng tên đồng đội.

Chính những ký ức của các nhân chứng ấy đã giúp Bộ Chỉ huy quân sự Thành phố Đà Nẵng khoanh vùng chính xác, phát hiện nhiều di vật, đến ngày 22/7 đã quy tập được 8 hài cốt liệt sĩ.

Cả nước cùng bước vào hành trình tri ân

Theo thống kê của Hội Cựu chiến binh Việt Nam, 5 năm qua, các cấp Hội đã thu thập hơn 245.000 phiếu thông tin, huy động hàng nghìn cựu chiến binh tham gia tìm kiếm, cung cấp gần 5.600 nguồn tin và phối hợp quy tập gần 7.000 hài cốt liệt sĩ.

Trong Chiến dịch 500 ngày đêm đẩy mạnh tìm kiếm, quy tập và xác định danh tính hài cốt liệt sĩ, các cựu chiến binh đã cung cấp nhiều nguồn tin quan trọng, giúp lực lượng chức năng quy tập hàng trăm hài cốt liệt sĩ.

Mới đây, những người từng tham gia Tổng tiến công và nổi dậy Xuân Mậu Thân 1968 đã cung cấp nhật ký, sơ đồ tác chiến và nhiều tư liệu quý, góp phần phát hiện khu mộ tập thể tại Công viên Lê Thị Riêng (Thành phố Hồ Chí Minh), đến nay đã tìm thấy hơn 100 hài cốt liệt sĩ.

Trung tướng Hoàng Khánh Hưng nhiều lần nghẹn lời khi nhắc đến những người mẹ, người vợ liệt sĩ.

Ông kể, có lần, đoàn công tác đưa hài cốt một liệt sĩ trở về quê hương. Khi ấy, mẹ của liệt sĩ đã bệnh nặng, đi lại khó khăn. Thế nhưng, nghe tin con trở về, bà vẫn gắng gượng nhờ người dìu ra tận cửa, run rẩy đặt đôi bàn tay lên chiếc tiểu sành, bà nghẹn ngào: “Thế là con đã về với mẹ rồi”.

Ít ngày sau, người mẹ ấy thanh thản ra đi. Những ngày qua, người dân cả nước xúc động dõi theo câu chuyện của bà Nguyễn Thị Lệ ở Tây Ninh.

Trước ngày lên đường nhập ngũ, người lính Huỳnh Văn Quên chỉ kịp hẹn: Anh đi làm tròn nhiệm vụ rồi sẽ về cưới em. Nhưng lời hẹn ấy mãi mãi dừng lại ở mùa Xuân Mậu Thân năm 1968.

Ông Quên hy sinh, nhưng bà Lệ vẫn ở vậy, không lập gia đình, gần 60 năm lặng lẽ chăm sóc, thờ phụng liệt sĩ như một người vợ.

Tri ân sự hy sinh thầm lặng của bà, ngày 18/7 vừa qua, Sở Nội vụ tỉnh Tây Ninh đã có văn bản chính thức công nhận bà Nguyễn Thị Lệ là vợ liệt sĩ Huỳnh Văn Quên, đồng thời giải quyết các chế độ đối với thân nhân liệt sĩ cho bà Lệ.

Những hy sinh, mất mát của đồng đội và những người mẹ, người vợ liệt sĩ đã khiến Trung tướng Hoàng Khánh Hưng không cho phép mình ngơi nghỉ.

Trong những ngày điều trị tại Bệnh viện Trung ương Quân đội 108, ông hiếm khi nằm yên trên giường bệnh. Nhiều lần, ông xin bác sĩ cho xuất viện để trở về trụ sở Hội giải quyết công việc.

Sáng 11/6/2026, tại lễ phát động chương trình tri ân liệt sĩ “Gọi tên những vì sao đất nước” hưởng ứng Chiến dịch 500 ngày đêm, trên tay ông vẫn còn nguyên băng dán và kim truyền tĩnh mạch. Ông có mặt để phát động chương trình, rồi lặng lẽ trở lại bệnh viện tiếp tục điều trị.

Chỉ sau hơn một tháng triển khai, đến nay chương trình đã tiếp nhận gần 2,2 tỷ đồng do các tổ chức, cá nhân ủng hộ thông qua tài khoản thiện nguyện 2707 của Ngân hàng Thương mại cổ phần Quân đội.

“Giá trị lớn nhất của Chiến dịch 500 ngày đêm không nằm ở những con số được cập nhật mỗi ngày, mà ở việc khơi dậy niềm tin của hàng triệu thân nhân liệt sĩ rằng đất nước chưa bao giờ quên những người con đã hy sinh vì Tổ quốc”, Trung tướng Hoàng Khánh Hưng xúc động nói.

(còn nữa)