Định hướng, thao túng nhận thức bằng "một nửa sự thật"

Một đoạn video ghi lại sự việc có thật. Một câu phát biểu có thật. Một bức ảnh không qua chỉnh sửa. Một số liệu được công bố từ nguồn chính thức. Tất cả đều là sự thật. Nhưng khi những dữ kiện ấy bị tách khỏi bối cảnh, bị cắt bỏ những chi tiết quan trọng hoặc chỉ được lựa chọn theo một hướng nhất định, điều công chúng tiếp nhận không còn là toàn bộ sự thật. Đó chính là hiện tượng "một nửa sự thật" - dạng thức ngày càng phổ biến của thông tin sai lệch trên không gian mạng hiện nay.

Khi sự thật bị tách khỏi bối cảnh

Nhiều người vẫn nghĩ tin giả là những thông tin hoàn toàn bịa đặt. Thực tế, những nội dung có sức lan truyền mạnh và gây tác động lớn nhiều khi lại không phải là những câu chuyện hư cấu. Thay vì dựng nên một sự kiện không có thật, người phát tán thông tin chỉ cần chọn một vài chi tiết có lợi cho mục đích của mình, đồng thời bỏ qua những phần còn lại. Một bài phát biểu kéo dài hàng giờ có thể bị cắt xuống chỉ còn vài chục giây. Một quyết định quản lý được đưa ra sau nhiều cân nhắc có thể bị tách khỏi hoàn cảnh cụ thể dẫn đến quyết định đó. Một hiện tượng cá biệt có thể bị mô tả như vấn đề phổ biến của toàn xã hội.

Không ít lần dư luận trên mạng xã hội bị cuốn vào những tranh cãi gay gắt chỉ từ một đoạn clip kéo dài vài giây hoặc một hình ảnh được chia sẻ rộng rãi. Nhiều người vội vàng đưa ra kết luận, chỉ trích hoặc lên án khi chưa biết đầy đủ diễn biến sự việc. Chỉ đến khi video đầy đủ hoặc thông tin chính thức được công bố, công chúng mới nhận ra bản chất vụ việc hoàn toàn khác với những gì họ hình dung ban đầu. Những trường hợp như vậy cho thấy điều gây hiểu lầm đôi khi không phải là thông tin giả, mà là thông tin bị cắt bỏ những chi tiết quan trọng, khiến sự thật bị phản ánh theo một góc nhìn lệch lạc.

Thực tế, những dữ kiện được đưa ra vẫn có thể hoàn toàn đúng. Điều bị thay đổi là cách công chúng hiểu về những dữ kiện ấy. Chính vì vậy, nhiều chuyên gia truyền thông cho rằng "một nửa sự thật" đôi khi còn nguy hiểm hơn một lời nói dối hoàn toàn. Bởi nếu một thông tin quá vô lý, người tiếp nhận vẫn có thể xu hướng nghi ngờ và tìm cách kiểm chứng.

Ngược lại, khi thông tin chỉ bị lược bỏ một phần bối cảnh nhưng vẫn dựa trên những chi tiết có thật, dễ tạo cảm giác đáng tin cậy, từ đó dẫn dắt nhận thức của công chúng theo hướng sai lệch mà không dễ bị phát hiện. Chính vì vậy, "một nửa sự thật" vừa làm sai lệch thông tin, đồng thời tạo "cơ hội" cho những nhận thức sai lệch hình thành và lan rộng trong xã hội.

Từ sai lệch thông tin đến thao túng nhận thức

Sự nguy hiểm của "một nửa sự thật" không nằm ở bản thân từng dữ kiện riêng lẻ mà là khả năng dẫn dắt, thao túng nhận thức. Trong môi trường truyền thông truyền thống, thông tin thường được kiểm chứng, đối chiếu và đặt trong bối cảnh tương đối đầy đủ trước khi đến với công chúng.

Tuy nhiên, sự phát triển của internet và mạng xã hội đã làm thay đổi căn bản cách con người tiếp nhận thông tin. Nếu trước đây công chúng chủ yếu tiếp cận thông tin thông qua các cơ quan báo chí chính thống với quy trình biên tập cẩn thận, khắt khe, thì ngày nay bất kỳ ai cũng có thể sản xuất và phát tán nội dung chỉ bằng một chiếc điện thoại thông minh.

Trong môi trường đó, sự chú ý trở thành một loại "tài nguyên" đặc biệt. Để thu hút lượt xem, lượt chia sẻ và tương tác, không ít nội dung được thiết kế theo hướng gây sốc, kích động cảm xúc hoặc tạo tranh cãi.

Những thông tin đầy đủ, khách quan thường không lan truyền nhanh bằng những nội dung được cắt gọt để tạo ra phản ứng mạnh. Chính các thuật toán của mạng xã hội cũng có xu hướng ưu tiên những nội dung tạo ra nhiều cảm xúc, tranh luận và tương tác. Điều này vô hình trung khiến những thông tin phiến diện, giật gân hoặc bị cắt xén có điều kiện lan truyền nhanh hơn những thông tin đầy đủ và cân bằng. Vì thế, nhiều người không còn tiếp cận một sự kiện qua toàn bộ diễn biến mà chỉ thông qua những lát cắt ngắn ngủi xuất hiện trên màn hình điện thoại, máy tính.

Khi một phần được thay thế cho toàn bộ, nhận thức sai lệch rất dễ hình thành. Nguy hiểm hơn, sự sai lệch ấy thường diễn ra một cách tự nhiên. Người tiếp nhận tin rằng mình đang tự đưa ra kết luận, trong khi thực tế kết luận đó đã bị dẫn dắt ngay từ cách lựa chọn thông tin ban đầu. Khi đó, thông tin không còn chỉ phản ánh hiện thực mà bắt đầu định hướng cách con người nhìn nhận hiện thực. Và khi nhận thức bị dẫn dắt bởi những lát cắt phiến diện, nguy cơ bị thao túng dư luận cũng trở nên rõ rệt hơn.

Không chỉ được sử dụng để câu tương tác hoặc tạo tranh cãi trên mạng xã hội, thủ pháp "một nửa sự thật" còn thường xuyên bị lợi dụng như một công cụ định hướng dư luận. Chính bởi được xây dựng trên nền tảng những dữ kiện có thật nên hình thức này có sức thuyết phục cao hơn nhiều so với những thông tin bịa đặt hoàn toàn. Thực tế cho thấy các thế lực thù địch, phản động và phần tử cơ hội chính trị hiếm khi lựa chọn cách đưa ra những thông tin hoàn toàn bịa đặt, vô lý.

Một vụ việc vi phạm của cá nhân bị quy kết thành bản chất của cả hệ thống. Một hiện tượng tiêu cực xảy ra ở phạm vi hẹp bị mô tả như bức tranh chung của toàn xã hội. Một khó khăn mang tính thời điểm bị diễn giải thành sự thất bại của đường lối phát triển. Bằng cách đó, những "nửa sự thật" được sử dụng để tạo dựng nhận thức sai lệch, kích động tâm lý hoài nghi, làm suy giảm niềm tin xã hội và từng bước tác động đến nền tảng tư tưởng của xã hội. Mục tiêu cuối cùng của những thông tin này không phải là cung cấp sự thật, mà là dẫn dắt cách con người nhìn nhận sự thật.

Bảo vệ sự thật trong thời đại số

Nếu tin giả là sự xuyên tạc hoàn toàn đối với sự thật, thì "một nửa sự thật" lại nguy hiểm bởi nó ẩn mình trong chính những điều có thật. Vì vậy, cuộc đấu tranh chống thông tin sai lệch hiện nay không chỉ dừng ở việc nhận diện các nội dung giả mạo, mà còn phải nhận diện những thông tin đúng nhưng không đầy đủ, những nội dung bị cắt khỏi bối cảnh hoặc được lựa chọn có chủ đích.

Tác hại lớn nhất của "một nửa sự thật" không nằm ở từng thông tin đơn lẻ mà ở quá trình tích tụ nhận thức sai lệch. Khi người tiếp nhận liên tục chỉ nhìn thấy những lát cắt cùng một chiều hướng, họ rất dễ hình thành cái nhìn phiến diện về hiện thực. Lâu dần, sự sai lệch không còn nằm ở thông tin cụ thể mà trở thành một nhận thức méo mó mang tính hệ thống. Đây cũng là lý do nhiều hoạt động chống phá trên không gian mạng không tập trung tạo ra những câu chuyện hoàn toàn hư cấu.

Mục tiêu của chúng không phải khiến công chúng tin vào một lời nói dối rõ ràng, mà là làm suy giảm khả năng tiếp cận sự thật một cách đầy đủ và khách quan. Khi niềm tin bị bào mòn bởi những "nửa sự thật" lặp đi lặp lại, tâm lý hoài nghi, bi quan và phủ định rất dễ nảy sinh. Vì vậy, trước mỗi thông tin xuất hiện trên mạng xã hội, điều cần thiết không chỉ là đặt câu hỏi: "Thông tin này đúng hay sai?", mà còn phải tự hỏi: "Điều gì đang chưa được nói tới?", "Bối cảnh đầy đủ của sự việc là gì?" và "Liệu đây đã phải là toàn bộ sự thật hay chưa?".

Trong một thế giới ngập tràn thông tin, thách thức lớn nhất không còn là thiếu thông tin và mà là nhìn thấy toàn bộ sự thật giữa vô số mảnh ghép rời rạc. Bởi vậy điều cần cảnh giác không chỉ là những thông tin hoàn toàn giả mạo mà đôi khi, điều khó nhận diện nhất, nhưng cũng nguy hiểm nhất, lại chính là một nửa sự thật được ngụy trang dưới vỏ bọc của sự thật.

Bảo vệ sự thật trong thời đại số không chỉ là ngăn chặn những lời nói dối. Quan trọng hơn, đó là bảo vệ khả năng nhìn nhận sự thật một cách toàn diện, khách quan và nhiều chiều. Để làm được điều đó, mỗi cá nhân cần nâng cao năng lực tiếp nhận thông tin; báo chí chính thống phải tiếp tục khẳng định vai trò cung cấp thông tin chính xác, đầy đủ và kịp thời; các nền tảng công nghệ cần tăng cường trách nhiệm trong việc phát hiện, cảnh báo và hạn chế sự lan truyền của những nội dung dễ gây hiểu lầm. Chỉ khi mỗi chủ thể trong hệ sinh thái thông tin cùng thực hiện tốt vai trò của mình, khả năng thao túng nhận thức bằng những "nửa sự thật" mới có thể được hạn chế.