Sau nhiều năm tái cơ cấu, doanh nghiệp xi măng lớn nhất cả nước đang quay về với bài học tưởng như đơn giản nhưng mang tính sống còn: “Làm xi măng thì phải tập trung cho xi măng”, như lời đúc kết của ông Nguyễn Quốc Việt, Chủ tịch Hội đồng thành viên Tổng công ty Xi măng Việt Nam.
Khi thoái vốn không dễ như kế hoạch
Thực hiện Đề án cơ cấu lại giai đoạn 2021-2025 theo định hướng của Chính phủ và Bộ Xây dựng, Tổng công ty Xi măng Việt Nam đã triển khai lộ trình rút dần khỏi các khoản đầu tư ngoài ngành để tập trung nguồn lực cho hoạt động sản xuất kinh doanh chính. Theo kế hoạch, giai đoạn 2024-2025, Tổng công ty phải thực hiện thoái vốn tại 15 đơn vị. Tuy nhiên, quá trình này đang diễn ra chậm hơn dự kiến khi đến nay mới chỉ hoàn thành thoái vốn tại duy nhất Công ty cổ phần Sông Đà 12.
Nguyên nhân chủ yếu xuất phát từ thị trường tài chính chưa thuận lợi, sức hấp dẫn của nhiều khoản đầu tư không cao khiến việc tìm kiếm nhà đầu tư gặp nhiều khó khăn. Điều này ảnh hưởng đáng kể đến mục tiêu thu hồi dòng vốn để tái đầu tư cho hoạt động sản xuất xi măng.
Một nút thắt lớn khác nằm ở cơ chế chuyển giao vốn. Hiện tại, Tổng công ty Đầu tư và Kinh doanh vốn nhà nước (SCIC) chỉ tiếp nhận phần vốn nhà nước trực tiếp, trong khi vốn tại các công ty con của Tổng công ty Xi măng Việt Nam được xác định là vốn của doanh nghiệp. Sự lệch pha này khiến nhiều trường hợp chưa thể thực hiện chuyển giao. Lãnh đạo Tổng công ty Xi măng Việt Nam kỳ vọng đợt sửa đổi cơ chế lần này từ các cấp thẩm quyền sẽ tháo gỡ được vướng mắc, tạo điều kiện xử lý dứt điểm 17 đơn vị thuộc diện thoái vốn trong danh mục.
Trong khi nguồn lực tài chính bị phân tán chưa thể thu hồi, hoạt động cốt lõi của Tổng công ty Xi măng Việt Nam lại đối mặt với áp lực lớn từ nguồn nguyên liệu đầu vào. Nhiều mỏ đá vôi của các đơn vị thành viên vẫn trong quá trình gia hạn, cấp mới hoặc điều chỉnh giấy phép. Các thủ tục liên quan đến khoáng sản đi kèm vô cùng phức tạp, kéo dài, khiến một số nhà máy đứng trước nguy cơ thiếu nguyên liệu cho sản xuất clinker. Không chỉ vậy, chất lượng các mỏ đá vôi đang suy giảm theo thời gian, tỷ lệ đá phi nguyên liệu xen kẹp có hàm lượng tạp chất (MgO, SiO2) tăng cao, gây ảnh hưởng trực tiếp đến công tác phối liệu và hiệu quả sản xuất.
Cuộc “đại phẫu” tái định hình cấu trúc
Nhìn lại chặng đường thăng trầm đã qua, lãnh đạo Tổng công ty Xi măng Việt Nam nhìn nhận bài học lớn nhất chính là phải dồn toàn lực cho ngành nghề cốt lõi. Triết lý đó đã trở thành kim chỉ nam cho chiến lược phát triển giai đoạn 2026-2030 của Tổng công ty, với mục tiêu đạt tốc độ tăng trưởng bình quân khoảng 11%/năm.
Để hiện thực hóa mục tiêu này, Tổng công ty Xi măng Việt Nam đang tiến hành tổ chức lại toàn bộ hệ thống theo hướng tinh gọn. Trọng tâm của chiến lược là cắt giảm tối thiểu 30% đầu mối không cần thiết, rà soát chặt chẽ bộ máy quản lý và toàn bộ danh mục đầu tư.
Nhiều phương án sáp nhập mạnh tay đã được đưa vào lộ trình:
• Nghiên cứu sáp nhập Vicem Hải Vân với Xi măng Bỉm Sơn.
• Tổ chức lại Vicem Tam Điệp theo hướng gắn kết với Vicem Hoàng Thạch và Vicem Hải Phòng thành đơn vị hạch toán phụ thuộc Công ty mẹ.
Mô hình này giúp tận dụng tối đa năng lực sản xuất, thị trường và kinh nghiệm quản trị của các đơn vị mạnh, đưa Công ty mẹ - Tổng công ty Xi măng Việt Nam trực tiếp thực hiện nhiệm vụ sản xuất kinh doanh thay vì chỉ đóng vai trò cấp quản lý trung gian như trước đây.
Tín hiệu khởi sắc từ chuyển đổi xanh và hạ tầng
Bất chấp những khó khăn bủa vây thị trường vật liệu xây dựng, nỗ lực tự thân của Tổng công ty Xi măng Việt Nam đã bắt đầu gặt hái những quả ngọt đầu tiên. Sáu tháng đầu năm 2026, Tổng công ty ghi nhận lợi nhuận ấn tượng đạt hơn 500 tỷ đồng và đang hướng tới mục tiêu cả năm đạt gần 1.000 tỷ đồng.
Trong bức tranh chung đó, Vicem Hà Tiên nổi lên như một điểm sáng rực rỡ nhờ làn sóng đầu tư hạ tầng mạnh mẽ tại khu vực phía nam. Dư địa tăng trưởng của doanh nghiệp trong giai đoạn tới được bảo chứng bởi hàng loạt siêu dự án quốc gia như Sân bay quốc tế Long Thành, khu đô thị lấn biển Cần Giờ, hệ thống đường cao tốc, đường sắt tốc độ cao bắc-nam và các dự án điện hạt nhân tương lai.
Đồng thời, để thích ứng với các rào cản sinh thái quốc tế, Tổng công ty Xi măng Việt Nam đang dồn lực cho cuộc cách mạng chuyển đổi xanh. Doanh nghiệp đẩy mạnh cải tạo dây chuyền công nghệ, giảm tiêu hao năng lượng và tăng cường sử dụng nhiên liệu thay thế nhằm giảm sự phụ thuộc vào nhiên liệu hóa thạch.
Hiện nay, mô hình sử dụng rác thải công nghiệp và rác thải sinh hoạt làm nhiên liệu thay thế than đã được triển khai đồng bộ. Các đơn vị tiên phong như Vicem Bút Sơn hay Vicem Hoàng Mai đã xuất sắc đạt tỷ lệ nhiên liệu thay thế hơn 30%, mở ra một chu trình kinh tế tuần hoàn bền vững cho ngành công nghiệp nặng.
Sau một vòng xoay dài của những khoản đầu tư đa ngành và những bài học đắt giá về quản trị, việc quay trở lại tập trung nguồn lực cho trục cốt lõi chính là bệ phóng để doanh nghiệp xi măng lớn nhất nước lấy lại vị thế độc tôn, vững vàng xây dựng những công trình tương lai của đất nước.
