Trong nhiều năm, hệ thống y tế Việt Nam nói chung và Thành phố Hồ Chí Minh nói riêng chủ yếu vận hành theo mô hình “đợi bệnh để chữa”. Người dân chỉ tìm đến cơ sở y tế khi cơ thể xuất hiện triệu chứng rõ ràng hoặc bệnh đã bước vào giai đoạn nặng. Hệ quả là nhiều trường hợp ung thư, tim mạch, đái tháo đường, suy thận hay tai biến mạch máu não chỉ được phát hiện khi việc điều trị đã khó khăn, tốn kém và nguy cơ biến chứng cao. Do đó, chuyển sang mô hình chăm sóc sức khỏe từ sớm đã trở thành yêu cầu cấp thiết đối với ngành y tế thành phố.
Với quy mô dân số lớn và nhu cầu chăm sóc sức khỏe ngày càng cao, thành phố xác định phải huy động toàn bộ hệ thống y tế chung tay thực hiện nhiệm vụ chính trị này. Bà N.T.H, 74 tuổi, ngụ tại phường Linh Xuân nhiều năm liền không đi khám sức khỏe dù thường xuyên đau nhức, chóng mặt. Với người cao tuổi sống nhờ trợ cấp, mỗi lần đến bệnh viện là một lần phải tính toán tiền xe, tiền thuốc men ngoài danh mục bảo hiểm và nhiều khoản chi phí phát sinh khác.
Mới đây, khi được địa phương giới thiệu đến Phòng khám nghĩa tình Linh Xuân do Bệnh viện đa khoa Thủ Đức phối hợp triển khai, bà H. mới mạnh dạn đi kiểm tra sức khỏe. Bà phấn khởi cho biết: “Vừa được hỗ trợ bảo hiểm y tế vừa được khám đầy đủ, thật sự tôi rất mừng”. Đằng sau niềm vui giản dị đó là một vấn đề xã hội không nhỏ khi thực tế còn nhiều người lao động nghèo, người cao tuổi, người có hoàn cảnh khó khăn ngại đi khám bệnh vì áp lực chi phí. Họ chấp nhận sống chung với bệnh tật cho đến khi không thể chịu đựng được mới nhập viện, lúc này, chi phí điều trị thường tăng lên gấp nhiều lần so với giai đoạn phát hiện sớm.
Phòng khám nghĩa tình Linh Xuân được triển khai nhằm chăm sóc sức khỏe ban đầu cho người dân khó khăn trên địa bàn, những trường hợp không thuộc diện hộ nghèo, hộ cận nghèo gặp nhiều trở ngại trong tiếp cận dịch vụ y tế. Người dân được khám bệnh, cấp thuốc định kỳ và theo dõi sức khỏe liên tục ngay tại địa phương. Cách làm cho thấy, y tế đang chủ động đi vào cộng đồng, tiếp cận từng nhóm dân cư cụ thể.
Tại phường Bình Trưng, Bệnh viện Lê Văn Thịnh cũng triển khai phòng khám Từ Tâm với mô hình tương tự. Hàng trăm thẻ bảo hiểm y tế và thẻ hỗ trợ chi phí khám, chữa bệnh ngoài danh mục được trao tận tay người dân khó khăn. Bác sĩ Chuyên khoa II Trần Văn Khanh, Giám đốc bệnh viện cho biết: “Thực tế vẫn còn nhiều người dân nghèo không dám đi khám vì lo tốn kém, không ít cô chú cao tuổi sống nhiều năm trong cảnh thị lực mờ đục nhưng âm thầm chịu đựng vì nghĩ không đủ khả năng chi trả”.
Thực tế cho thấy, nếu y tế chỉ chờ người dân tự tìm đến thì sẽ luôn có một bộ phận yếu thế bị bỏ lại phía sau; ngược lại, khi hệ thống chủ động đến với cộng đồng, tiếp cận người dân ngay từ tuyến cơ sở, cơ hội phát hiện bệnh sớm và kiểm soát nguy cơ sẽ tăng lên đáng kể. Quan trọng hơn, đây là hướng đi giúp giảm áp lực cho bệnh viện tuyến trên vốn nhiều năm trong tình trạng quá tải.
Không chỉ ở khu vực nội đô, định hướng chăm sóc sức khỏe chủ động còn được ngành y tế mở rộng ra các địa bàn đặc thù như Đặc khu Côn Đảo. Vừa qua, Hệ thống tiêm chủng VNVC đã ký kết chương trình tài trợ vắc-xin cúm miễn phí cho toàn bộ người dân trong 3 năm liên tiếp, kèm theo đầu tư kho lạnh bảo quản vắc-xin đạt chuẩn GSP ngay tại địa phương. Phó Bí thư Thành ủy, Chủ tịch Ủy ban Mặt trận Tổ quốc Việt Nam Thành phố Hồ Chí Minh Nguyễn Phước Lộc đánh giá: Sự đồng hành của hệ thống y tế tư nhân trong nâng cao y tế dự phòng và chăm sóc sức khỏe cộng đồng là đóng góp thiết thực cho mục tiêu phát triển Côn Đảo thành cực y tế chuyên sâu của thành phố.
Có thể thấy, ba mô hình với quy mô và địa bàn khác nhau nhưng cùng phản ánh một xu hướng chung, đó là huy động toàn xã hội tham gia chăm sóc sức khỏe người dân từ sớm. Điểm đáng chú ý là sự phối hợp giữa nhiều chủ thể đang dần hình thành rõ nét: Chính quyền địa phương giữ vai trò rà soát đối tượng và hỗ trợ tổ chức; bệnh viện cung cấp chuyên môn, nhân lực; doanh nghiệp đồng hành về nguồn lực và các tổ chức xã hội tham gia kết nối cộng đồng. Cơ chế phối hợp này giúp mở rộng phạm vi tiếp cận y tế mà không hoàn toàn phụ thuộc vào ngân sách nhà nước.
Theo Sở Y tế Thành phố Hồ Chí Minh, những mô hình hiện nay đang gắn với một chuyển động chính sách lớn hơn ở cấp quốc gia, đó là Chỉ thị số 17/CT-TTg ngày 6/5/2026 của Thủ tướng Chính phủ về tổ chức khám sức khỏe định kỳ hoặc khám sàng lọc miễn phí cho toàn dân. Đây là lần đầu tiên chăm sóc sức khỏe chủ động được đặt thành nhiệm vụ quốc gia có lộ trình thực hiện bắt buộc mà không còn là khuyến nghị hay vận động tự nguyện. Với quy mô dân số gần 15 triệu người, Thành phố Hồ Chí Minh đối mặt với thách thức lớn nhất nước khi triển khai Chỉ thị này.
Phó Giáo sư, Tiến sĩ, bác sĩ Tăng Chí Thượng, Giám đốc Sở Y tế thành phố khẳng định: “Ngành y tế xác định cần huy động toàn bộ hệ thống cùng tham gia, từ bệnh viện công lập và ngoài công lập, phòng khám đa khoa, trạm y tế phường, xã, đặc khu đến các lực lượng y tế cộng đồng, nhằm bảo đảm người dân được tiếp cận dịch vụ thuận lợi, đồng bộ và rộng khắp”. Theo đó, bốn nhóm giải pháp trọng tâm đang được triển khai, gồm: Tổ chức lại quy trình tại bệnh viện đa khoa, điều phối bác sĩ chuyên khoa xuống tuyến cơ sở, đa dạng hóa mô hình tiếp cận cộng đồng và chuyển đổi số liên thông dữ liệu sức khỏe. Trong đó, thay đổi đáng chú ý nhất là vai trò của y tế cơ sở, từ nơi chủ yếu cấp thuốc và xử lý ca bệnh nhẹ sang nơi quản lý sức khỏe chủ động, theo dõi liên tục và kết nối điều trị.
Khi trạm y tế phường, xã không còn chờ người dân đến khám mà chủ động đến từng khu phố, cơ sở sản xuất, trường học, đồng nghĩa hệ thống y tế bắt đầu vận hành theo logic phòng ngừa thay vì phản ứng. Cùng với đó, chuyển đổi số là điều kiện kỹ thuật quan trọng để quản lý sức khỏe toàn dân. Kết quả khám sức khỏe sẽ được đồng bộ với sổ sức khỏe điện tử trên ứng dụng VNeID, dữ liệu liên thông giữa các cơ sở khám, chữa bệnh giúp theo dõi liên tục tình trạng sức khỏe của mỗi người dân. Mỗi lượt khám sức khỏe góp phần tạo lập dữ liệu sức khỏe liên tục cho từng cá nhân và toàn bộ hệ thống quản lý y tế đô thị.
