Tối 17/7, tại Nhà riêng Đại sứ Nhật Bản ở Việt Nam, Chính phủ Nhật Bản đã long trọng tổ chức lễ trao Huân chương Mặt trời mọc có tia sáng vàng và nơ thắt hoa hồng cho PGS, TS Nguyễn Thị Bích Hà. Hơn nửa thế kỷ gắn bó với tiếng Nhật, từ giảng đường đến những cuộc hội đàm cấp cao, bà đã góp phần đưa ngôn ngữ và giáo dục trở thành cầu nối bền chặt giữa hai nước.
Mùa thu năm 1973
Có những lựa chọn của một đời người lại bắt đầu đúng vào bước ngoặt của lịch sử. Mùa thu năm 1973, Việt Nam và Nhật Bản chính thức thiết lập quan hệ ngoại giao. Cũng trong năm ấy, Trường đại học Ngoại thương tuyển sinh khóa đào tạo chính quy thứ hai về tiếng Nhật với vỏn vẹn 20 sinh viên. PGS, TS Nguyễn Thị Bích Hà là một trong 20 sinh viên của khóa học.
Bà vốn định tiếp tục theo đuổi tiếng Nga. Nhưng người cha, khi đó công tác tại Bộ Ngoại thương, lại khuyên con gái chọn tiếng Nhật. Ông tin rằng, cùng với việc hai nước thiết lập quan hệ ngoại giao, hợp tác kinh tế rồi sẽ phát triển và Việt Nam sẽ cần những người am hiểu ngôn ngữ, văn hóa Nhật Bản. Còn với cô gái vừa tròn 18 tuổi, lý do lại rất giản dị, bởi yêu âm điệu của ngôn ngữ được cha ví von “nghe như chim hót”.
Hơn nửa thế kỷ sau, trong bài phát biểu nhận Huân chương Mặt trời mọc, PGS, TS Nguyễn Thị Bích Hà vẫn nhiều lần nhắc đến hai chữ "nhân duyên", bắt đầu từ mùa thu năm 1973. Có lẽ vì thế mà cuộc hội ngộ với GS, TS Furuta Motoo - người từng trực tiếp giảng dạy bà những ngày đầu học tiếng Nhật - trở thành một trong những khoảnh khắc xúc động nhất của buổi lễ. GS Furuta chia sẻ, đến nay, ông vẫn lưu giữ bảng điểm vấn đáp của PGS, TS Nguyễn Thị Bích Hà và lớp sinh viên năm ấy. Đó cũng là khóa học được mở trong những năm đầu tiếng Nhật trở thành ngành đào tạo chính quy, giáo trình còn chưa hoàn thiện, việc giảng dạy chủ yếu do các giảng viên Nhật Bản sang hỗ trợ.
Sau khi tốt nghiệp năm 1978, bà được giữ lại trường làm giảng viên, trở thành một trong những người tiếp nối thế hệ đầu tiên xây dựng ngành đào tạo tiếng Nhật. Nhưng con đường vừa mở ra không lâu sau đã trải qua một quãng lặng. Từ đầu những năm 80 thế kỷ trước, trước những biến động trong quan hệ đối ngoại, hoạt động tuyển sinh tiếng Nhật phải tạm dừng.
Khi đất nước mở cửa
Sau những năm tháng tiếng Nhật gần như vắng bóng trên giảng đường, cơ hội chỉ thật sự rộng mở khi Việt Nam bước vào thời kỳ Đổi mới. Năm 1988, nhà giáo Bích Hà được cử sang Tokyo tập huấn về phương pháp giảng dạy. Ba năm sau, bà nhận học bổng cao học chuyên ngành tiếng Nhật, trở thành một trong những người Việt Nam đầu tiên được đào tạo bài bản về lĩnh vực này tại Nhật Bản. Bà trở về nước năm 1993, đúng vào thời điểm quan hệ Việt Nam - Nhật Bản bước sang giai đoạn phát triển mạnh mẽ. Nguồn vốn ODA được nối lại, hợp tác kinh tế phát triển, mở ra nhu cầu lớn về nguồn nhân lực có khả năng làm việc bằng tiếng Nhật trong môi trường quốc tế.
Ngay trong năm 1993, PGS, TS Nguyễn Thị Bích Hà được mời tham gia phiên dịch cho các chuyên gia của Công ty Chứng khoán Nomura sang hỗ trợ Bộ Tài chính nghiên cứu xây dựng thị trường chứng khoán Việt Nam. Khi ấy, thị trường chứng khoán vẫn là một khái niệm rất mới, nhiều thuật ngữ ngay cả trong tiếng Việt cũng chưa được sử dụng phổ biến. Mỗi buổi làm việc đều buộc người phiên dịch phải tự đọc, tự học và tự tìm hiểu để có thể chuyển tải chính xác thông tin trao đổi giữa hai phía.
Từ những lần cộng tác đầu tiên ấy, PGS, TS Nguyễn Thị Bích Hà dần trở thành một trong những phiên dịch tiếng Nhật được các cơ quan của Việt Nam và đối tác Nhật Bản đặc biệt tin cậy. Bà nhiều lần được Bộ Ngoại giao mời tham gia phiên dịch tại các cuộc hội đàm giữa lãnh đạo cấp cao hai nước, trong đó có chuyến thăm Việt Nam của Thủ tướng Nhật Bản Murayama Tomiichi năm 1994. Từ năm 2000 đến năm 2016, bà tiếp tục đồng hành cùng các chuyên gia và doanh nghiệp Nhật Bản trong quá trình chuẩn bị dự án điện hạt nhân tại Việt Nam. Có lần, phía Nhật Bản mời bà sang Tokyo và chờ ba ngày chỉ để đảm nhiệm 30 phút phiên dịch trong cuộc hội đàm với nguyên Thủ tướng Nguyễn Tấn Dũng…
Công việc phiên dịch dần trở thành một “giảng đường” khác đối với PGS, TS Nguyễn Thị Bích Hà. Mỗi cuộc trao đổi về đầu tư, tài chính, ODA hay hợp tác khoa học - công nghệ đều cho bà thêm một góc nhìn về yêu cầu đối với nguồn nhân lực trong giai đoạn mới. Từ thực tiễn ấy, bà nhận ra việc đào tạo tiếng Nhật không thể chỉ dừng ở ngôn ngữ. “Muốn làm việc với người Nhật, sinh viên còn phải hiểu cách tư duy, văn hóa doanh nghiệp, môi trường kinh doanh và cả những chuẩn mực trong ứng xử. Khi đó, tiếng Nhật mới thật sự trở thành công cụ hội nhập”, bà chia sẻ.
Nhận thức ấy dần trở thành động lực để bà cùng các đồng nghiệp đề xuất xây dựng chương trình đào tạo tiếng Nhật thương mại. Mỗi chuyến công tác sang Nhật, ngoài thời gian làm nhiệm vụ phiên dịch, bà thường tranh thủ đến Trường đại học Waseda, Trường đại học Ngoại ngữ Tokyo và nhiều viện nghiên cứu để tìm tài liệu. Từ những nguồn tư liệu được tích lũy, tập thể Khoa Tiếng Nhật, Trường đại học Ngoại thương từng bước xây dựng chương trình đào tạo tiếng Nhật thương mại, đưa chuyên ngành này vào giảng dạy từ năm 2005.
Những nhịp cầu tiếp nối từ bục giảng
Hơn nửa thế kỷ gắn bó, điều PGS, TS Bích Hà tự hào nhất chính là nhiều thế hệ học trò đã tiếp tục bước đi trên con đường bà và các đồng nghiệp từng mở lối. Trong giai đoạn 1997-2010, trên cương vị Trưởng khoa Tiếng Nhật, bà cùng tập thể giảng viên đào tạo khoảng 2.200 cử nhân tiếng Nhật chất lượng cao. Nhiều người trong số họ hiện công tác tại các cơ quan ngoại giao, trường đại học, doanh nghiệp và tổ chức của Việt Nam, Nhật Bản. Ngay cả khi nghỉ hưu năm 2018, PGS, TS Nguyễn Thị Bích Hà vẫn tiếp tục đứng trên bục giảng. Từ năm 2021 đến nay, với vai trò Trưởng khoa tiếng Nhật, Trường Ngôn ngữ & Xã hội Nhân văn, Đại học Duy Tân, bà tiếp tục tham gia xây dựng chương trình, đào tạo thế hệ giảng viên và sinh viên mới.
Với PGS, TS Phạm Thu Hương, Hiệu trưởng Trường đại học Ngoại thương, ký ức về PGS, TS Nguyễn Thị Bích Hà luôn gắn với hình ảnh cô giáo có giọng nói nhẹ nhàng nhưng dứt khoát trong chương trình dạy tiếng Nhật trên truyền hình. Theo bà, những đóng góp của cô Bích Hà không chỉ nằm ở việc đặt nền móng cho đào tạo tiếng Nhật, đặc biệt là tiếng Nhật thương mại, mà còn ở việc truyền cảm hứng và bồi dưỡng nhiều thế hệ giảng viên, sinh viên. “Cô không chỉ chú trọng đào tạo năng lực ngôn ngữ, mà còn giúp người học hiểu sâu hơn về kinh tế, thương mại, văn hóa và môi trường làm việc của Nhật Bản. Điều quý giá hơn cả là nhiều thế hệ sinh viên đã được cô dìu dắt, nhiều thế hệ giảng viên được cô truyền nghề, truyền cảm hứng và tình yêu đối với tiếng Nhật, văn hóa Nhật Bản”, PGS, TS Phạm Thu Hương chia sẻ.
Nhìn lại chặng đường đã qua, PGS, TS Nguyễn Thị Bích Hà không nói nhiều về những dấu mốc trong sự nghiệp. Điều bà nhắc đến nhiều hơn là lòng biết ơn dành cho những người thầy, đồng nghiệp, các thế hệ học trò và tất cả những người đã âm thầm vun đắp cho quan hệ Việt Nam-Nhật Bản. “Được gặp gỡ tiếng Nhật từ thuở thanh xuân là may mắn lớn nhất trong cuộc đời tôi. Nếu vẫn còn đủ sức khỏe để tiếp tục đứng trên bục giảng, tiếp tục trao cho thế hệ trẻ tình yêu với tiếng Nhật và tinh thần hữu nghị Việt Nam - Nhật Bản, thì đó sẽ là niềm hạnh phúc lớn lao nhất”, nhà giáo Bích Hà chia sẻ.
Kể từ khi ngành giáo dục tiếng Nhật được triển khai tại Việt Nam, cô giáo Nguyễn Thị Bích Hà luôn là một trong những nhà giáo được đánh giá cao nhất về chuyên môn. Với năng lực tiếng Nhật xuất sắc cùng nền tảng học thuật vững vàng, cô đã có những đóng góp to lớn trong việc đào tạo nguồn nhân lực và tăng cường quan hệ hợp tác giữa hai nước. Đại sứ Đặc mệnh toàn quyền Nhật Bản tại Việt Nam Ito Naoki đánh giá.
