Năm Tịnh là tên gọi thân thuộc của nghệ nhân Trương Quan Tịnh, người sáng lập Sơn mài Định Hòa, thương hiệu thủ công nổi tiếng của làng nghề sơn mài Tương Bình Hiệp (Thành phố Hồ Chí Minh). Không trưởng thành từ nghề “cha truyền con nối” như nhiều nghệ nhân khác, ông học ngành hóa và tốt nghiệp Đại học Sư phạm Sài Gòn. Nhờ hiểu biết về hóa học, ông là một trong những người tự tin thử nghiệm và có nhiều sáng tạo mang tính bứt phá trong thực hành nghệ thuật truyền thống. Mỗi cải tiến đều mang đến những mảng sắc màu riêng cho tác phẩm, nhưng rõ rệt hơn cả là đổi mới trong tạo hình. “Thời mới làm nghề tôi đã thử nghiệm đưa những họa tiết tươi mới lên bề mặt sơn mài, giúp sản phẩm vừa giữ được độ bền chắc, bóng sâu truyền thống, vừa đáp ứng tính thẩm mỹ hiện đại”, nghệ nhân Năm Tịnh kể.
Giai đoạn ông thành lập sơn mài Định Hòa (năm 1977) cũng là khi sơn mài Tương Bình Hiệp phát triển nở rộ nhất. Sau đó, làng nghề và hợp tác xã sơn mài truyền thống đã trải qua những bước thăng trầm. Từ sau năm 1995, nhiều xưởng sản xuất giải thể, cửa hàng đóng cửa, hàng loạt tác phẩm và tài liệu quý bị bỏ mặc.
Ông Tịnh bỏ tiền túi “lội ngược dòng”, mua gom hàng chục chuyến xe tải chứa đầy tranh ảnh, tư liệu và sản phẩm sơn mài từ các tiệm cũ ở Thành phố Hồ Chí Minh cho tới địa bàn Bình Dương cũ. Nhờ hành trình sưu tầm từ những năm tháng đó, không gian trưng bày của nghệ nhân Năm Tịnh hiện lưu giữ rất nhiều tài liệu và tác phẩm có giá trị lịch sử. Đó là những album quý giá từ thời Pháp thuộc của Sơn mài Cảnh An do ông Từ Văn Xẩn thành lập năm 1947, là bộ album ký họa gốc của nhóm sinh viên Trường Mỹ thuật Đông Dương sáng tác từ những năm 1942 - 1943. Bên cạnh đó còn nhiều bức tranh và tác phẩm sơn mài cổ qua các thời kỳ, có giá trị nghệ thuật cao với một số phong cách trang trí gần như thất truyền.
Hễ nghe ở đâu có tác phẩm hay tư liệu lạ, ông lại tìm đến tận nơi học hỏi, gặp gỡ hầu hết những nhân vật nổi tiếng trong giới sơn mài để tìm hiểu tường tận về gốc tích, kỹ thuật và lịch sử. Không gian trưng bày hoàn toàn miễn phí cho công chúng. Thậm chí, ông sẵn sàng trả 200.000 đồng/ngày cho bất kỳ bạn trẻ nào tâm huyết muốn đến học nghề bài bản, chuẩn mực. Nhiều đoàn sinh viên từ các trường đại học mỹ thuật ở Thành phố Hồ Chí Minh hay Đại học Mỹ thuật Công nghiệp Hà Nội đã đến tham quan, nghiên cứu tư liệu và học hỏi thực tế.
Tận tình chia sẻ về cuốn catalogue cổ, giảng giải về sự khác biệt giữa sơn mài mỹ thuật hàn lâm và sơn mài ứng dụng, ông Năm Tịnh tâm sự, mong mỏi lớn nhất là bảo tàng và không gian sơn mài không chỉ dừng lại ở việc hoài niệm quá khứ, mà phải trở thành một trung tâm sống về văn hóa và đào tạo. “Có một nơi để nghệ nhân lớn tuổi vẫn có không gian làm nghề, truyền lại những bí quyết pha chế, những sáng tạo kỹ thuật của mình cho thế hệ trẻ, giúp họ vừa giữ được cái gốc sơn ta truyền thống, vừa biết ứng dụng công nghệ để nâng tầm giá trị thương hiệu sơn mài trên thị trường”, ông bày tỏ.
