Ủy ban Pháp luật và Tư pháp - tiền thân là Tiểu ban Pháp chính của Ban Thường trực Quốc hội được thành lập ngay từ những tháng năm đầu của Quốc hội khóa I, gắn với sự ra đời của Nhà nước Cách mạng non trẻ. Trải qua 80 năm lịch sử, với những tên gọi, cách thức tổ chức khác nhau, từ Tiểu ban Pháp chính khi mới thành lập (ngày 4/3/1946), đến Ủy ban Dự án Pháp luật (năm 1960), Ủy ban Pháp luật (năm 1981), tách thành Ủy ban Pháp luật và Ủy ban Tư pháp (năm 2007) rồi hợp thành Ủy ban Pháp luật và Tư pháp như ngày hôm nay, Ủy ban đã không ngừng phấn đấu, trưởng thành và phát triển để ghi tên mình vào bề dày thành tích của Quốc hội trong các giai đoạn xây dựng và bảo vệ Tổ quốc, góp phần tích cực để xây dựng Quốc hội Việt Nam thực sự là cơ quan đại biểu cao nhất của nhân dân, hoạt động vì lợi ích của nhân dân, được nhân dân đồng tình và ủng hộ.

Trải qua 15 nhiệm kỳ Quốc hội, Ủy ban Pháp luật và Tư pháp luôn kiên định sứ mệnh tham gia kiến tạo và bảo vệ nền tảng pháp lý của Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam. Thông qua hoạt động thẩm tra, giám sát, kiến nghị đối với các dự án luật, pháp lệnh, nghị quyết thuộc lĩnh vực phụ trách, Ủy ban đã góp phần hình thành và hoàn thiện khung thể chế điều chỉnh những vấn đề căn cốt thuộc lĩnh vực tổ chức bộ máy nhà nước, hành chính, dân sự, hình sự, tố tụng tư pháp, phòng, chống tham nhũng và các vấn đề pháp lý khác có liên quan đến nền tảng vận hành của Nhà nước và xã hội.

Chính từ sứ mệnh đó, trong từng giai đoạn phát triển của đất nước, hoạt động của Ủy ban không chỉ được thể hiện bằng vai trò, trách nhiệm chính trị, mà còn được phản ánh rõ nét qua những kết quả cụ thể, có thể đo đếm bằng quy mô lập pháp, chiều sâu giám sát và tầm ảnh hưởng của các kiến nghị thể chế.

Trong hoạt động lập hiến

Ủy ban Pháp luật và Tư pháp đã để lại những dấu ấn đặc biệt quan trọng thông qua việc trực tiếp tham gia vào quá chuẩn bị, soạn thảo, tiếp thu, chỉnh lý và ban hành 4 trong 5 bản Hiến pháp của Nhà nước ta: Hiến pháp năm 1959, Hiến pháp năm 1980 (sửa đổi, bổ sung một số điều năm 1988 và năm 1989), Hiến pháp năm 1992 (sửa đổi, bổ sung một số điều năm 2001) và Hiến pháp năm 2013 (sửa đổi, bổ sung một số điều năm 2025). Mỗi bản Hiến pháp đều in đậm dấu ấn trí tuệ, tinh thần trách nhiệm và tư duy đổi mới của các vị đại biểu Quốc hội nói chung và các thế hệ thành viên Ủy ban nói riêng, bảo đảm để Hiến pháp làm nền tảng cho việc hoàn thiện hệ thống pháp luật, xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam.

Thẩm tra là một trong những khâu then chốt quyết định chất lượng của sản phẩm lập pháp. Trên cơ sở đó, Ủy ban Pháp luật và Tư pháp tiếp tục chuyên nghiệp hóa quy trình thẩm tra, gắn kết chặt chẽ với phân tích chính sách và đánh giá tác động pháp luật, bảo đảm mỗi dự án luật, pháp lệnh, nghị quyết được xem xét không chỉ về kỹ thuật lập pháp mà còn trên cơ sở bằng chứng, dữ liệu và yêu cầu quản lý thực tiễn, nhằm nâng cao tính khả thi khi triển khai. Công tác thẩm tra phải thực sự trở thành khâu sàng lọc chính sách, trong đó trọng tâm là thể chế hóa đầy đủ, đúng đắn, kịp thời chủ trương, đường lối của Đảng, đặt lợi ích tổng thể của quốc gia lên trên hết, dứt khoát từ bỏ tư duy “không quản được thì cấm”, bảo đảm tôn trọng, bảo vệ hiệu quả quyền con người, quyền công dân và sự cân đối hợp lý giữa yêu cầu quản lý nhà nước với quyền, lợi ích chính đáng của người dân, doanh nghiệp.

Đồng thời, hoạt động thẩm tra cần chủ động phát hiện và kiến nghị loại bỏ kịp thời những quy định không còn phù hợp, chồng chéo, cản trở khơi thông nguồn lực và đổi mới sáng tạo, coi đây là một tiêu chí quan trọng để đánh giá chất lượng chính sách. Việc xây dựng và hoàn thiện pháp luật phải gắn với yêu cầu phân cấp, phân quyền thực chất, đồng bộ với phân bổ nguồn lực, mở rộng không gian chủ động cho địa phương theo phương châm “Trung ương kiến tạo, địa phương quyết, địa phương làm, địa phương chịu trách nhiệm”. Cách tiếp cận trong thẩm tra cần chuyển mạnh từ tư duy quản lý - kiểm soát sang tư duy kiến tạo - phục vụ phát triển, lấy hiệu quả thực thi và tác động đối với tăng trưởng, ổn định xã hội làm thước đo trung tâm. Qua đó, góp phần hình thành hệ thống pháp luật ổn định, minh bạch, có khả năng dẫn dắt cải cách, khơi thông các điểm nghẽn thể chế và tạo nền tảng để đất nước phát triển nhanh, bền vững trong giai đoạn mới.

Giám sát được xác định là trụ cột quan trọng bảo đảm hiệu lực, hiệu quả của pháp luật, là vòng phản hồi giữa xây dựng và thi hành pháp luật. Trong giai đoạn phát triển mới, Ủy ban Pháp luật và Tư pháp tiếp tục đổi mới mạnh mẽ cách thức tổ chức các hoạt động giám sát theo hướng có trọng tâm, trọng điểm, linh hoạt và thiết thực, đáp ứng yêu cầu của thực tiễn quản lý nhà nước và mong đợi của cử tri, Nhân dân. Theo đó, hoạt động giám sát từng bước chuyển từ giám sát tuân thủ sang giám sát kết quả, giám sát chính sách và giám sát việc thực hiện các kiến nghị sau giám sát. Nội dung giám sát tập trung vào những vấn đề lớn, nổi cộm, gây bức xúc trong xã hội, gắn chặt với yêu cầu hoàn thiện hệ thống pháp luật và nâng cao hiệu lực, hiệu quả quản lý nhà nước, đáp ứng các yêu cầu về cải cách tư pháp, đấu tranh phòng, chống tham nhũng, lãng phí, tiêu cực. Các kiến nghị giám sát phải bảo đảm đúng, trúng, có tính thuyết phục và khả thi, góp phần tháo gỡ khó khăn, vướng mắc, khắc phục các điểm nghẽn trong tổ chức thi hành pháp luật.

Ủy ban cũng chú trọng theo dõi, đôn đốc việc thực hiện các kiến nghị sau giám sát, coi đây là tiêu chí quan trọng để đánh giá hiệu quả thực chất của hoạt động giám sát. Cùng với đó, việc tăng cường ứng dụng công nghệ số, phân tích dữ liệu, xây dựng và khai thác hệ thống cơ sở dữ liệu phục vụ giám sát được xác định là yêu cầu tất yếu nhằm nâng cao năng suất, chất lượng và tính kịp thời của công tác này, đồng thời tạo sự liên thông chặt chẽ giữa hoạt động giám sát và công tác xây dựng pháp luật.

Thực hiện Nghị quyết Đại hội lần thứ XIV của Đảng, trong bối cảnh đất nước bước vào kỷ nguyên mới giàu mạnh, thịnh vượng, tiếp tục đẩy mạnh toàn diện công cuộc đổi mới, xây dựng và hoàn thiện Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa của Nhân dân, do Nhân dân và vì Nhân dân, Ủy ban Pháp luật và Tư pháp sẽ nỗ lực, cố gắng hơn nữa để khẳng định vị trí là một trong những cơ quan nòng cốt của Quốc hội trong việc đột phá mạnh mẽ về thể chế phát triển, bảo đảm tính chuẩn mực, nhất quán và hiện đại của nền lập pháp quốc gia. Với vai trò tham mưu thẩm tra, giám sát, kiến nghị, Ủy ban không chỉ góp phần hoàn thiện khuôn khổ pháp lý cho quản trị quốc gia, mà còn tham gia định hình các cải cách thể chế lớn, tạo động lực pháp lý để phát triển đất nước nhanh và bền vững.

Tiếp tục phát huy truyền thống “Đoàn kết - Trí tuệ - Trách nhiệm” và tinh thần phụng sự Nhân dân trong suốt 80 năm xây dựng và phát triển, dưới sự lãnh đạo sáng suốt của Đảng, sự chỉ đạo trực tiếp của Đảng ủy Quốc hội, Ủy ban Thường vụ Quốc hội, sự phối hợp chặt chẽ của các cơ quan trong hệ thống chính trị và sự đồng lòng, ủng hộ của Nhân dân, Ủy ban Pháp luật và Tư pháp của Quốc hội sẽ tiếp tục nỗ lực phấn đấu, đoàn kết, hoàn thành tốt các nhiệm vụ được giao, đóng góp ngày càng thiết thực, hiệu quả vào sự nghiệp hoàn thiện thể chế, pháp luật thúc đẩy phát triển, bảo vệ công lý, quyền con người và hiện thực hóa khát vọng về một Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam giàu mạnh, phồn vinh, văn minh, hạnh phúc.