Nếu cải cách thể chế mở ra không gian phát triển thì khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và doanh nghiệp sẽ quyết định nền kinh tế có tận dụng được không gian ấy hay không. Đây cũng là điểm khác biệt của mô hình tăng trưởng trong giai đoạn mới.

Trong nhiều năm, tăng trưởng của Việt Nam chủ yếu dựa vào mở rộng đầu tư, khai thác các lợi thế sẵn có và gia tăng quy mô lao động. Mô hình này đã góp phần đưa đất nước thoát khỏi tình trạng kém phát triển, hội nhập sâu hơn với kinh tế thế giới và duy trì tốc độ tăng trưởng khá cao. Tuy nhiên, khi quy mô nền kinh tế ngày càng lớn, dư địa của các động lực truyền thống dần thu hẹp, trong khi yêu cầu nâng cao năng suất, chất lượng tăng trưởng và sức cạnh tranh ngày càng trở nên cấp thiết. 

Chính vì vậy, Kết luận số 18-KL/TW xác định chuyển đổi mô hình tăng trưởng theo hướng dựa nhiều hơn vào khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số, phát triển nguồn nhân lực chất lượng cao và nâng cao năng suất các nhân tố tổng hợp (TFP).

Những mục tiêu như TFP đóng góp trên 55% vào tăng trưởng hay kinh tế số chiếm khoảng 30% GDP không chỉ là những chỉ tiêu định lượng mà còn thể hiện định hướng phát triển dựa trên tri thức, công nghệ và năng suất. 

Kết luận số 18-KL/TW xác định chuyển đổi mô hình tăng trưởng theo hướng dựa nhiều hơn vào khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số, phát triển nguồn nhân lực chất lượng cao và nâng cao năng suất các nhân tố tổng hợp (TFP).

Theo Tiến sĩ Huỳnh Thanh Điền, giảng viên Trường Đại học Nguyễn Tất Thành, khi dư địa tăng trưởng từ vốn và lao động không còn nhiều, năng suất sẽ là yếu tố quyết định khả năng duy trì tốc độ tăng trưởng cao trong dài hạn. Muốn nâng tỷ trọng đóng góp của TFP, Việt Nam phải đồng thời nâng cao chất lượng nguồn nhân lực, đổi mới quản trị doanh nghiệp, thúc đẩy ứng dụng khoa học, công nghệ và sử dụng hiệu quả hơn các nguồn lực của nền kinh tế. 

Theo ông Điền, năng suất không chỉ được tạo ra trong nhà máy hay trên dây chuyền sản xuất. Một quy trình được số hóa, một công nghệ mới được ứng dụng, một quyết định quản trị đúng hay một thủ tục hành chính được cắt giảm đều góp phần nâng cao năng suất. Điều đó cho thấy nâng cao TFP không phải nhiệm vụ của riêng doanh nghiệp hay ngành khoa học và công nghệ, mà đòi hỏi sự thay đổi đồng bộ trong quản trị quốc gia, quản trị doanh nghiệp và phát triển nguồn nhân lực. 

Nếu TFP phản ánh chất lượng tăng trưởng thì doanh nghiệp chính là chủ thể trực tiếp tạo ra chất lượng ấy. Vì vậy, phát triển mạnh khu vực kinh tế tư nhân, hình thành các doanh nghiệp có năng lực cạnh tranh khu vực và quốc tế, đồng thời tạo điều kiện để doanh nghiệp tham gia sâu hơn vào chuỗi giá trị toàn cầu là yêu cầu xuyên suốt trong các chủ trương phát triển kinh tế của Đảng và Nhà nước. 

Ở góc nhìn khác, với quan điểm tăng trưởng hai con số sẽ khó bền vững nếu doanh nghiệp vẫn chủ yếu dựa vào lợi thế chi phí thấp hoặc gia công đơn giản, ông Nguyễn Quang Huy, Giám đốc điều hành Khoa Tài chính-Ngân hàng, Trường Đại học Nguyễn Trãi, cho rằng, trong bối cảnh trí tuệ nhân tạo, dữ liệu lớn, bán dẫn và chuyển đổi số đang làm thay đổi phương thức sản xuất trên toàn cầu, doanh nghiệp Việt Nam cần đầu tư mạnh hơn cho nghiên cứu, công nghệ và đổi mới sáng tạo để nâng cao năng lực cạnh tranh. 

Tuy nhiên, đổi mới sáng tạo luôn đi cùng rủi ro. Vì vậy, điều Việt Nam cần không chỉ là tăng nguồn lực cho nghiên cứu mà còn xây dựng môi trường thể chế khuyến khích thử nghiệm, chấp nhận những rủi ro có kiểm soát và bảo vệ những người dám đổi mới vì lợi ích chung. Khi đó, khoa học và công nghệ mới thực sự trở thành động lực phát triển thay vì chỉ dừng ở các chủ trương, định hướng. 

Một động lực quan trọng khác là chất lượng nguồn nhân lực. Việt Nam đang ở giai đoạn cuối của thời kỳ cơ cấu dân số vàng - lợi thế sẽ không kéo dài. Theo Tiến sĩ Huỳnh Thanh Điền, nếu không tận dụng giai đoạn này để nâng cao kỹ năng lao động, đào tạo nguồn nhân lực chất lượng cao và chuẩn bị cho quá trình già hóa dân số, lợi thế về quy mô lao động sẽ nhanh chóng suy giảm. Khi đó, nền kinh tế sẽ chịu áp lực lớn hơn trong việc duy trì tăng trưởng. 

Kiến tạo động lực tăng trưởng mới không chỉ là phát triển thêm một số ngành công nghệ cao hay tăng đầu tư cho nghiên cứu. Quan trọng hơn là xây dựng một hệ sinh thái phát triển, trong đó thể chế khuyến khích đổi mới, doanh nghiệp mạnh dạn đầu tư cho công nghệ, các trường đại học và viện nghiên cứu gắn kết chặt chẽ với nhu cầu của thị trường, còn nguồn nhân lực được chuẩn bị để thích ứng với nền kinh tế số. 

Đó cũng là bước chuyển từ mô hình tăng trưởng dựa trên các lợi thế sẵn có sang mô hình phát triển dựa trên tri thức, công nghệ và năng suất. Một nền kinh tế muốn duy trì tốc độ tăng trưởng cao trong nhiều năm không thể chỉ mở rộng quy mô sản xuất mà phải liên tục tạo ra giá trị gia tăng lớn hơn.

Khi những động lực mới được hình thành và phát huy hiệu quả, mục tiêu tăng trưởng hai con số sẽ có nền tảng vững chắc hơn, đồng thời nâng cao sức cạnh tranh của nền kinh tế trong dài hạn.