Số liệu thống kê của Bộ Nông nghiệp và Môi trường cho thấy, trong gần một thập kỷ qua, diện tích rừng của nước ta có xu hướng tăng. Năm 2015, tổng diện tích rừng cả nước đạt khoảng 14,06 triệu ha, với độ che phủ 40,84%. Đến năm 2024, diện tích rừng tăng lên khoảng 14,87 triệu ha, độ che phủ đạt 42,03%, liên tục duy trì mức hơn 42% từ năm 2020 đến nay.

Đây là thành quả của hàng loạt chương trình trọng điểm như Dự án trồng mới 5 triệu ha rừng hay Đề án trồng 1 tỷ cây xanh. Việt Nam cũng được nhiều tổ chức quốc tế ghi nhận là một trong số ít quốc gia đang phát triển có độ che phủ rừng tương đối cao so với mặt bằng chung của thế giới.

Tuy nhiên, đi sâu vào cơ cấu, xu hướng tăng diện tích rừng trong giai đoạn này chủ yếu đến từ rừng trồng. Diện tích rừng trồng tăng nhanh (thêm khoảng 850.000 ha trong 10 năm), đóng góp phần lớn vào mức tăng chung của độ che phủ. Ngược lại, diện tích rừng tự nhiên gần như “đứng yên”, thậm chí có xu hướng giảm nhẹ từ sau năm 2020: Năm 2020, diện tích rừng tự nhiên là 10,27 triệu ha; năm 2021 giảm xuống còn 10,17 triệu ha.

Theo báo cáo của Bộ Nông nghiệp và Môi trường, rừng tự nhiên của Việt Nam hiện duy trì ở mức khoảng 10,1-10,2 triệu ha, nhưng chất lượng có nhiều biến động, với tình trạng suy giảm trữ lượng ở không ít khu vực.

Sự gia tăng về diện tích, vì thế cần được nhìn nhận thận trọng, bởi đằng sau con số tăng trưởng là những dấu hiệu đáng lo ngại về cơ cấu và chất lượng rừng.

Xét theo không gian sinh thái, bức tranh càng thêm tương phản. Các tỉnh trung du, miền núi phía bắc và Bắc Trung Bộ duy trì tỷ lệ che phủ cao, song cũng là những khu vực thường xuyên xảy ra lũ quét, sạt lở đất nghiêm trọng, vì rừng chủ yếu là rừng nghèo hoặc rừng trồng cây kinh tế.

Tại Tây Nguyên, thực trạng còn đau xót hơn. Trong hơn một thập kỷ, vùng này đã mất đi 550.000ha rừng tự nhiên. Tỷ lệ rừng giàu - những cánh rừng có cấu trúc hoàn chỉnh nhất, hiện chỉ còn vỏn vẹn 10%. Tại Đông Nam Bộ, áp lực đô thị hóa đã thu hẹp rừng tự nhiên xuống còn chưa đầy 260.000ha.

Phân tích theo mục đích sử dụng, rừng Việt Nam hiện được chia thành ba loại chính: rừng phòng hộ, rừng đặc dụng và rừng sản xuất.

Rừng phòng hộ hiện có diện tích khoảng 4,5-4,7 triệu ha, phân bố chủ yếu ở đầu nguồn các lưu vực sông lớn, ven biển và khu vực xung yếu. Đây là “tuyến phòng thủ” quan trọng giúp giữ nước, điều tiết dòng chảy, giảm lũ lụt, hạn hán và sạt lở đất. Tuy nhiên, năng lực phòng hộ đang bị thách thức nghiêm trọng khi tỷ lệ rừng tự nhiên giàu và trung bình bị bào mòn, thay thế bằng các dải rừng trồng đơn loài vốn có bộ rễ nông và khả năng giữ đất kém.

Rừng đặc dụng, với diện tích khoảng 2,2 triệu ha, bao gồm các vườn quốc gia, khu bảo tồn thiên nhiên, có xu hướng ổn định hơn về diện tích. Đây là “kho gien” quý giá, nơi lưu giữ đa dạng sinh học và đóng vai trò then chốt trong cân bằng sinh thái. Song, áp lực từ du lịch, hạ tầng và sinh kế của người dân vùng đệm vẫn đang đặt ra nhiều thách thức đối với công tác bảo tồn.

Đáng chú ý nhất là rừng sản xuất, chiếm khoảng 54,5% tổng diện tích rừng cả nước, với khoảng 8,1 triệu ha (năm 2024). Đây là phân khúc tăng trưởng mạnh nhất nhưng cũng gây tranh cãi nhất về mặt sinh thái. Phần lớn là rừng trồng keo, bạch đàn với chu kỳ ngắn (5-7 năm). Hình ảnh những sườn đồi bị “cạo trọc” sau khi thu hoạch đã trở nên phổ biến. Trong giai đoạn “trắng đồi” này, lớp đất mặt không còn che chắn, chỉ cần một trận mưa lớn là có thể kích hoạt các dòng chảy bùn đá kinh hoàng.

Rừng sản xuất đơn loài có cấu trúc cực kỳ đơn giản, không có thảm mục dày để giữ ẩm và thấm nước. Khi thiên tai ập đến, chúng không những không cản được lũ mà còn đóng vai trò như những “máng trượt” khổng lồ, đẩy dòng nước chảy nhanh hơn, mạnh hơn xuống các bản làng vùng thấp.

Tiến sĩ Trần Văn Miều nhấn mạnh, đã đến lúc phải từ bỏ “bệnh thành tích” trong trồng rừng, đánh giá hiệu quả bằng chất lượng cây sống, khả năng khép tán và chức năng sinh thái, thay vì chỉ đếm số cây trồng mới. “Thà trồng 1.000 cây mà 1.000 cây sống còn hơn trồng 1 vạn cây mà chỉ sống được 100 cây”, ông nói.

Giữ được rừng nguyên sinh, bảo vệ rừng tự nhiên ở các khu vực xung yếu, quản lý rừng đến “sản phẩm cuối cùng” và bảo đảm số liệu trung thực là những điều kiện tiên quyết để rừng thực sự trở thành “tấm áo giáp” bảo vệ con người trước thiên tai và biến đổi khí hậu.

Thà trồng 1.000 cây mà 1.000 cây sống còn hơn trồng 1 vạn cây mà chỉ sống được 100 cây.

Những cảnh báo từ thực tiễn cho thấy: độ che phủ có thể tăng, nhưng nếu chất lượng rừng suy giảm, “áo giáp xanh” của quốc gia sẽ chỉ dày lên trên giấy. Và khi thiên tai ập đến, cái giá phải trả sẽ không chỉ là những con số thống kê, mà là sinh kế, là an toàn và là sinh mệnh của hàng triệu người dân.

Nếu chúng ta chỉ chạy theo con số độ che phủ đơn thuần mà không tính đến chất lượng, chúng ta sẽ bỏ lỡ cơ hội thực sự trong thị trường tín chỉ carbon quốc tế. Một cánh rừng tự nhiên giàu có trữ lượng carbon cao gấp nhiều lần so với rừng trồng đơn loài ngắn ngày. Việc bảo tồn rừng tự nhiên không chỉ giúp chúng ta đạt mục tiêu an ninh môi trường mà còn mang lại giá trị kinh tế bền vững qua việc bán tín chỉ carbon - một nguồn lực tài chính mới có thể dùng để đầu tư ngược lại cho công tác bảo vệ rừng.

Những diễn biến thời tiết dị thường thời gian qua là lời cảnh báo đanh thép nhất: “Áo giáp xanh” của quốc gia đang dày lên về diện tích nhưng lại đang yếu đi về nội lực. Nếu không bảo vệ được cốt lõi là diện tích rừng tự nhiên tại các vùng xung yếu, độ che phủ dù cao đến đâu cũng chỉ là một con số “xanh” trên giấy tờ.

Đã đến lúc chúng ta cần một cuộc đại phẫu về tư duy lâm nghiệp: Chuyển mạnh từ tư duy “tăng độ che phủ” sang “nâng cao chất lượng và chức năng sinh thái”. Bởi suy cho cùng, sinh mệnh của hệ sinh thái và sự an toàn của hàng triệu người dân phụ thuộc hoàn toàn vào sức khỏe thực chất của từng cánh rừng trên khắp dải đất hình chữ S.