Trong không khí cả nước đang hướng về Đại hội lần thứ XIV của Đảng, chờ đợi những quyết sách, đường lối định hướng phát triển kinh tế-xã hội đầy tham vọng cho “kỷ nguyên mới”, nguyên Bộ trưởng Kế hoạch và Đầu tư (nay là Bộ Tài chính) Võ Hồng Phúc (ảnh trái) trao đổi thẳng thắn cùng Báo Nhân Dân về hành trình chuyển mình từ “kế hoạch hóa tập trung” sang “kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa”, đầy thử thách nhưng rất đỗi vẻ vang của đất nước.
Một quá trình đấu tranh tư duy gay gắt
Phóng viên: Thưa ông, từ góc độ của một người trong cuộc, người từng đóng góp vào công cuộc Đổi mới của đất nước, ông có thể chia sẻ về giai đoạn lịch sử những năm 80 của thế kỷ XX?
Ông Võ Hồng Phúc: Công cuộc Đổi mới, khởi đầu từ năm 1986 đã mang lại những thành tựu lịch sử. Nhưng nhìn lại, đó không phải là một con đường bằng phẳng. Tôi là người đã gắn bó với Ủy ban Kế hoạch Nhà nước, tiền thân của Bộ Kế hoạch và Đầu tư, một cơ quan mà vai trò từng hết sức quan trọng trong thời kỳ kinh tế kế hoạch hóa tập trung cao độ. Hồi ấy, mô hình công tác kế hoạch được “bê nguyên từ Liên Xô” từ tổ chức bộ máy đến phương pháp, tất cả đều theo chỉ tiêu pháp lệnh.
Công tác kế hoạch nói trên được điều chỉnh linh hoạt hơn kể từ giai đoạn đồng chí Võ Văn Kiệt đảm nhiệm vị trí Phó Chủ tịch Hội đồng Bộ trưởng kiêm Chủ nhiệm Ủy ban Kế hoạch Nhà nước, từ tháng 4/1982. Theo đó, quyền chủ động kinh doanh, sản xuất được mở rộng hơn cho cơ sở; ngoài hệ thống kế hoạch pháp lệnh còn có thêm kế hoạch 2, kế hoạch 3...
Dù vậy, tình hình kinh tế vẫn khó khăn, đặc biệt sau những sai lầm về điều chỉnh “giá-lương-tiền” năm 1985, đòi hỏi một sự thay đổi mạnh mẽ hơn nữa.
Đại hội Đảng lần thứ VI năm 1986 đã mở ra con đường Đổi mới. Đó cũng là thời điểm kinh tế-xã hội của đất nước khó khăn gay gắt, với lạm phát lên tới trên 700%, đặt ra yêu cầu bức thiết phải thay đổi. Trong bối cảnh đó, vai trò của Tổng Bí thư Trường Chinh có ý nghĩa đặc biệt quan trọng. Trên cương vị Tổng Bí thư, trong giai đoạn chuẩn bị Đại hội, ông đã trực tiếp chỉ đạo rà soát, chỉnh sửa căn bản dự thảo Báo cáo chính trị. Báo cáo chính trị mà đồng chí Trường Chinh trình bày trước Đại hội đã kiên quyết yêu cầu “nhìn thẳng vào sự thật, đánh giá đúng sự thật, nói rõ sự thật”, thừa nhận những sai lầm kéo dài của cơ chế quản lý tập trung quan liêu bao cấp và đặt nền tảng cho việc đổi mới tư duy phát triển. Chính sự dũng cảm về nhận thức, tinh thần cầu thị trước thực tiễn và quyết tâm tự đổi mới đó đã tạo bước ngoặt lịch sử tại Đại hội VI với quyết nghị lịch sử: Xóa bỏ cơ chế tập trung quan liêu bao cấp, chuyển sang nền kinh tế hàng hóa nhiều thành phần vận hành theo cơ chế thị trường có sự quản lý của Nhà nước.
Được bầu làm Tổng Bí thư kế nhiệm đồng chí Trường Chinh, đồng chí Nguyễn Văn Linh tiếp tục cổ vũ mạnh mẽ cho tinh thần “nhìn thẳng vào sự thật, đánh giá đúng sự thật, nói rõ sự thật”. Trước đó là Bí thư Thành ủy Thành phố Hồ Chí Minh, đồng chí Nguyễn Văn Linh đã từng biến thành phố trở thành “phòng thí nghiệm” cho các chính sách kinh tế mới và thấu hiểu rằng cơ chế “quan liêu bao cấp” đang kìm hãm sản xuất như thế nào. Sau Đại hội, đồng chí đã kiên quyết xóa bỏ tình trạng “ngăn sông cấm chợ”, ủng hộ việc ban hành Luật Đầu tư nước ngoài (1987), và đặc biệt là Khoán 10 trong nông nghiệp (cởi trói cho nông dân), đưa Việt Nam từ nước thiếu đói thành nước xuất khẩu gạo... Dưới sự lãnh đạo của Tổng Bí thư Nguyễn Văn Linh, từ năm 1987, công tác kế hoạch bắt đầu chuyển biến mạnh mẽ, đi vào định hướng, giảm dần các chỉ tiêu pháp lệnh và quan trọng là loại bỏ dần cơ chế “xin-cho”. Hành trình Đổi mới bắt đầu từ đó, chính là một quá trình đấu tranh tư duy gay gắt từ những bước đi ban đầu rất dè dặt, dần dần trở nên dứt khoát và mạnh mẽ hơn.
Phóng viên: Việc xây dựng Luật Đầu tư nước ngoài năm 1987, sau đó là Luật Công ty năm 1990 được coi là những quyết sách mở đường. Ông có thể chia sẻ về bối cảnh và những trăn trở khi đưa ra các quyết sách này, đặc biệt thời điểm đó khối Đông Âu và Liên Xô tuy đã rạn nứt nhưng chưa sụp đổ và tâm lý “lo chệch hướng” vẫn còn nặng nề?
Ông Võ Hồng Phúc: Đưa ra Luật Đầu tư nước ngoài năm 1987 là một quyết định táo bạo. Đó là một lĩnh vực hoàn toàn mới với nền kinh tế lúc bấy giờ. Thời điểm ấy, chúng ta vẫn bị cấm vận, tình hình kinh tế trong nước vô cùng khó khăn, thậm chí còn có những luồng ý kiến rất khác nhau. Tôi nhớ rất rõ, khi đó, người nước ngoài vào Việt Nam muốn gặp các cơ quan nhà nước quản lý kinh tế như Ủy ban Kế hoạch Nhà nước, song nhiều cán bộ ngại tiếp xúc vì lo sợ những phát sinh vượt tầm kiểm soát. Tôi thường động viên mọi người: “Cứ trao đổi, làm việc, với tinh thần đặt sự nghiệp chung lên trên hết!”.
Phóng viên: Tôi còn nhớ, tại Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XI của Đảng (2011), liên quan đến việc sửa đổi Cương lĩnh 1991 đã có một cuộc tranh luận rất thẳng thắn, dẫn đến một điều chỉnh hết sức quan trọng liên quan đến đặc trưng của nền kinh tế, thưa ông?
Ông Võ Hồng Phúc: Thật ra cuộc tranh luận này đã diễn ra từ năm 2007. Đa số thành viên Ban soạn thảo vẫn muốn giữ quan điểm cũ trong Cương lĩnh 1991: “Có nền kinh tế phát triển cao dựa trên lực lượng sản xuất hiện đại và chế độ công hữu về các tư liệu sản xuất chủ yếu”. Quan điểm này đã được Bộ Chính trị đồng tình và hơn 55% đại biểu tán thành tại Hội nghị Trung ương 14 Khóa X.
Nhưng tại phiên thảo luận toàn thể của Đại hội XI, tôi đã đề nghị sửa đổi để khẳng định đặc trưng kinh tế là: “Có nền kinh tế phát triển cao dựa trên lực lượng sản xuất hiện đại và quan hệ sản xuất tiến bộ phù hợp”. Lập luận của tôi là thế này, nếu đặc trưng kinh tế của chủ nghĩa xã hội vẫn là “chế độ công hữu về tư liệu sản xuất chủ yếu” thì sẽ khiến các nhà đầu tư e ngại, kìm hãm phát triển. Như thế ai sẽ dám đầu tư ở Việt Nam? Quan điểm này nhận được sự đồng tình của nhiều đại biểu và sau đó Đại hội XI đã biểu quyết thông qua nội dung đặc trưng kinh tế này.
Phóng viên: Những ngày sóng gió sau đó, Việt Nam đã mất chỗ dựa về viện trợ từ Liên Xô và Đông Âu, buộc phải có quyết sách mới, táo bạo hơn. Nhiệm vụ xây dựng một chiến lược phát triển kinh tế hoàn toàn mới (1991-2000) được giao cho Ủy ban Kế hoạch Nhà nước. Quá trình “mở cửa” và hội nhập với thế giới đã diễn ra như thế nào, thưa ông?
Ông Võ Hồng Phúc: Khó khăn lớn nhất thời điểm đó là làm sao để “mở cửa” được với thị trường thế giới. Chúng ta phải dựa chủ yếu vào nội lực và khai thông các nguồn lực từ quốc tế. Ủy ban Kế hoạch Nhà nước đã làm hai việc song song: Tìm hướng phát triển quan hệ kinh tế với Nhật Bản. Chúng tôi đã có những chuyến đi Nhật Bản, tận mắt nhìn thấy sự đổi thay kỳ diệu của họ sau chiến tranh, và gọi đó là “bài học Nhật Bản”. Chuyến đi ấy đã tạo cho tôi một tư duy mới về sự phát triển và con đường phát triển. Đồng thời, Ủy ban Kế hoạch Nhà nước còn tích cực tham gia vào mặt trận chính trị đối ngoại, nỗ lực đóng góp cho quá trình bình thường hóa quan hệ với Hoa Kỳ.
Nhờ những nỗ lực này, cánh cửa đã dần mở ra!
Đại hội Đảng lần thứ XIV - Đại hội dân chủ và trí tuệ
Phóng viên: Hướng tới Đại hội Đảng lần thứ XIV, với vai trò là người đã chứng kiến toàn bộ quá trình Đổi mới, ông có gửi gắm kỳ vọng và thông điệp nào tới sự kiện đặc biệt quan trọng này?
Ông Võ Hồng Phúc: Tôi kỳ vọng, Đại hội Đảng lần thứ XIV sẽ là một đại hội dân chủ và trí tuệ. Bài học lớn mà nhắc lại không bao giờ thừa: Đảng mạnh là nhờ dám tự đổi mới! Quốc gia hưng thịnh là nhờ dám vì dân mà quyết!
Đổi mới không phải khẩu hiệu mà là hành động. Đôi khi chỉ một tiếng nói đúng lúc, vì lợi ích của dân, của nước cũng đủ làm chuyển hướng tư duy của cả một thời kỳ.
Trong bối cảnh toàn cầu hóa, kinh tế tri thức và cuộc Cách mạng công nghiệp lần thứ tư, Đại hội XIV cần vạch ra tầm nhìn chiến lược cho con đường đi lên chủ nghĩa xã hội trong tầm nhìn năm 2030, 2045. Việc xây dựng nền kinh tế độc lập, tự chủ, chủ động hội nhập kinh tế quốc tế và xây dựng nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa với những nội hàm rõ ràng cần phải được quyết định một cách dứt khoát, mạnh mẽ để đất nước có thể bứt phá và hoàn thành mục tiêu phát triển.
Tôi tin tưởng rằng, bằng việc nhìn lại chặng đường 40 năm Đổi mới, đúc kết những bài học kinh nghiệm quý báu, Đảng ta sẽ đưa ra những quyết sách kế thừa được tinh hoa và mạnh dạn phá bỏ những rào cản cũ, mở ra một kỷ nguyên phát triển mới vững vàng và toàn diện hơn.
Phóng viên: Xin trân trọng cảm ơn ông!
Thực hiện: Cẩm Hà
Trình bày: Thu Lan
Ảnh: Báo Nhân Dân, TTXVN