Phóng viên: Thưa nhà báo Thuận Hữu, là Tổng Biên tập hai nhiệm kỳ, nhìn lại chặng đường 75 năm của Báo Nhân Dân, ông đặt giai đoạn 2011-2021 ở đâu trong tiến trình phát triển chung của tờ báo Đảng?

Nhà báo Thuận Hữu: Nếu nhìn Báo Nhân Dân như một dòng chảy liên tục suốt 75 năm, tôi cho rằng giai đoạn 2011-2021 là một đoạn sông không dài nhưng nhiều ghềnh thác. Đây là thời kỳ báo chí Việt Nam chịu tác động đồng thời của những biến đổi mang tính cách mạng: Internet phổ cập sâu rộng, mạng xã hội bùng nổ, thiết bị di động trở thành phương tiện tiếp nhận thông tin chủ yếu, thói quen đọc báo thay đổi rõ rệt, đặc biệt ở thế hệ trẻ. Chỉ trong một thập niên, môi trường truyền thông thay đổi nhanh hơn nhiều so với vài thập kỷ trước cộng lại.

Trong bối cảnh ấy, điều quan trọng nhất với Báo Nhân Dân không phải là tạo ra những dấu ấn mang tính hình thức, mà là giữ cho tờ báo không chệch khỏi trục giá trị cốt lõi đã được xây dựng qua nhiều thế hệ. Báo Nhân Dân vẫn phải là tiếng nói chính trị tin cậy, chuẩn mực, có sức nặng tư tưởng; là nơi xã hội tìm đến khi cần những thông tin chính thống và sự phân tích thấu đáo, đồng thời là nơi bạn đọc tin cậy để gửi gắm những nỗi niềm, là nơi phản ánh đời sống chân thực để các cấp quản lý, điều hành kịp thời điều chỉnh chính sách phát triển.

Tuy nhiên, giữ không có nghĩa là đứng yên. Nếu chỉ bảo toàn những gì đã có mà không vận động thích ứng, tờ báo sẽ tự thu hẹp ảnh hưởng của mình trong đời sống xã hội đang biến đổi từng ngày. Vì vậy, đây là giai đoạn “giữ nền trong chuyển động”: Giữ vững lập trường, chuẩn mực và bản sắc; đồng thời từng bước điều chỉnh cấu trúc nội dung, phương thức truyền tải và mô hình tổ chức để phù hợp với môi trường truyền thông mới.

Nhìn lại trong tổng thể 75 năm, có thể xem giai đoạn này đóng vai trò như một điểm bản lề: Giúp Báo Nhân Dân bước từ mô hình báo chí truyền thống sang tư duy đa nền tảng mà không đánh mất căn cốt của một tờ báo Đảng.

Phóng viên: Theo ông, ranh giới giữa đổi mới và lệch chuẩn đối với một tờ báo Đảng được xác lập như thế nào trong thực tiễn điều hành, đặc biệt trong bối cảnh bùng nổ mạng xã hội và truyền thông số giai đoạn 2011-2021?

Nhà báo Thuận Hữu: Giai đoạn 2011-2021 là thời kỳ truyền thông số bùng nổ mạnh mẽ. Số người sử dụng internet và mạng xã hội tại Việt Nam tăng lên hàng chục triệu chỉ trong vài năm, tạo ra một môi trường thông tin chưa từng có tiền lệ: Tốc độ lan truyền gần như tức thì, áp lực dư luận hình thành chỉ trong vài giờ. Trong bối cảnh đó, báo chí chính thống đứng trước một câu hỏi rất rõ: Đổi mới đến đâu và giữ chuẩn mực như thế nào?

Báo Nhân Dân khi ấy vẫn duy trì quy mô phát hành lớn, khoảng 176 nghìn bản/ngày giai đoạn đầu nhiệm kỳ 2010- 2015 và khoảng 162 nghìn bản/ngày giai đoạn 2015-2020. Các ấn phẩm điện tử đạt từ 400 nghìn đến 1 triệu lượt truy cập/ngày. Những con số ấy cho thấy chúng ta không đứng ngoài dòng chảy truyền thông mới. Nhưng tôi luôn xác định rất rõ: Báo Đảng không cạnh tranh với mạng xã hội bằng tốc độ, mà bằng độ tin cậy và chiều sâu.

Ranh giới giữa đổi mới và lệch chuẩn không nằm ở việc sử dụng multimedia hay cải tiến giao diện. Ranh giới ấy nằm ở chỗ: Liệu người làm báo có để lượt truy cập, cảm xúc đám đông hay sức ép dư luận làm thay đổi lập trường và nguyên tắc biên tập hay không.

Trong điều hành, Ban Biên tập Báo khi đó có một nguyên tắc: Có thể chậm một nhịp, nhưng không được sai. Có những thời điểm thông tin trên mạng xã hội lan truyền dày đặc, nhưng Báo Nhân Dân phải kiểm chứng kỹ lưỡng trước khi đăng tải. Đó là lựa chọn có ý thức để bảo vệ uy tín được xây dựng suốt nhiều thập kỷ.

Đổi mới là cần thiết để tiếng nói của báo Đảng đến được với công chúng trẻ hơn, rộng hơn. Nhưng nếu đổi mới thiếu kiểm soát, rất dễ trượt thành lệch chuẩn, và khi đó, cái mất đi không chỉ là một bài báo, mà là niềm tin xã hội. Cá nhân tôi luôn cho rằng bản lĩnh của người làm báo và hệ thống biên tập vững vàng chính là đường ranh quan trọng nhất giữa hai thái cực ấy.

Phóng viên: Trong hai nhiệm kỳ của ông, Báo Nhân Dân có bước chuyển rõ rệt trong việc cởi mở với trí thức, văn nghệ sĩ, giới nghiên cứu. Không chỉ ở sự cộng tác về nội dung, tờ báo còn mời một số trí thức, chuyên gia tham gia trực tiếp vào bộ máy. Đâu là tư duy điều hành đứng sau những quyết định này?

Nhà báo Thuận Hữu: Trong điều hành một cơ quan báo chí chính trị-xã hội có quy mô lớn như Báo Nhân Dân, Ban Biên tập khi đó cũng thống nhất quan điểm đổi mới nội dung nếu không đi cùng đổi mới đội ngũ thì rất khó tạo ra chuyển biến bền vững. Đảng bộ Báo Nhân Dân trong hai nhiệm kỳ thời đó có hơn 460 đảng viên, trong đó có 6 tiến sĩ, 41 thạc sĩ và hơn 300 người tốt nghiệp đại học. Đó là một nền tảng trí tuệ đáng kể. Nhưng chỉ nền tảng nội bộ là chưa đủ.

Muốn nâng cao chất lượng tư duy của một tờ báo Đảng trong bối cảnh xã hội ngày càng đa chiều và phức tạp, cần mở rộng biên độ tri thức. Vì vậy, bên cạnh việc thu hút cộng tác viên là các nhà văn, nhà nghiên cứu, chuyên gia kinh tế, luật học, văn hóa..., Ban Biên tập Báo khi đó đã chủ động mời một số trí thức, văn sĩ, chuyên gia có uy tín về làm việc lâu dài, đảm nhiệm vị trí trọng trách trong các ban chuyên môn và ấn phẩm. Đây không phải sự bổ sung mang tính hình thức, mà là đưa tri thức xã hội tham gia trực tiếp vào quá trình hoạch định nội dung, nâng cao hàm lượng tri thức, văn hóa và tính chuyên gia trong từng vấn đề.

Quan trọng hơn, khi những trí thức, văn nghệ sĩ có uy tín xã hội tham gia vào bộ máy và đồng thời vẫn hoạt động tích cực trong đời sống học thuật, văn hóa-nghệ thuật, chính uy tín xã hội của họ đã tạo nên sự lan tỏa tự nhiên cho tờ báo. Họ không chỉ đóng góp bài vở, mà còn góp phần nâng vị thế trí tuệ của Báo Nhân Dân trong không gian công luận. Việc Ban Biên tập ủng hộ, khích lệ họ tiếp tục tham gia các hoạt động xã hội, diễn đàn chuyên môn, hội thảo, hoạt động văn hóa... cũng là một cách để kết nối báo Đảng với đời sống trí thức rộng lớn hơn. Khi một tờ báo quy tụ được những người có trọng lượng xã hội, bản thân tờ báo sẽ được nhìn nhận như một trung tâm trao đổi tư tưởng nghiêm túc.

Có thể nói, đây là giai đoạn “tiền đổi mới” về tư duy nội dung, đặt nền tảng cho những chuyển động mạnh mẽ của Báo Nhân Dân về sau. Sự cởi mở ấy không dừng ở việc đăng tải bài viết của trí thức, mà là mở rộng không gian sáng tạo trong khuôn khổ định hướng chính trị vững vàng.

Một minh chứng cụ thể là việc Ban Biên tập cho ra đời Nhân Dân hằng tháng bộ mới, với sự bứt phá rõ rệt cả về nội dung lẫn hình thức. Ấn phẩm này không chỉ đổi mới cách thể hiện, mà còn mở rộng phạm vi đề tài, tăng cường các chuyên luận, bình luận chuyên sâu, các bài viết có tính suy tưởng, văn hóa và học thuật cao. Nhân Dân hằng tháng trở thành một diễn đàn trí thức đúng nghĩa, thu hút sự tham gia thường xuyên của nhiều cây bút có uy tín trong các lĩnh vực khác nhau.

Bên cạnh đó, Ban Biên tập tạo điều kiện để Nhân Dân hằng tháng và một số đơn vị tổ chức các diễn đàn, tọa đàm, sự kiện gắn với những vấn đề lớn của đất nước. Trong nhiều dịp quan trọng, sự tham gia tương tác, đồng hành của lực lượng trí thức, văn nghệ sĩ toàn xã hội đã tạo nên một không khí trao đổi cởi mở nhưng vẫn giữ vững định hướng. Chính quá trình ấy giúp Báo Nhân Dân từng bước mở rộng biên độ sáng tạo mà không làm nhạt đi bản sắc của báo Đảng.

Song song với việc mở rộng không gian trí thức là chiến lược trẻ hóa đội ngũ. Nhiều cán bộ dưới 40 tuổi được bổ nhiệm vị trí quản lý; phóng viên trẻ được giao đảm nhiệm những mảng việc lớn trong môi trường làm báo đa phương tiện khi báo phát triển 6 ấn phẩm điện tử đa ngữ và hệ sinh thái truyền thông tích hợp. Sự kết hợp giữa chiều sâu chuyên gia và năng lượng sáng tạo của thế hệ trẻ đã tạo nên một cấu trúc nhân sự có chiều sâu và sức bật.

Phóng viên: Trong bối cảnh giai đoạn đó, chịu áp lực tự chủ tài chính và cạnh tranh thị trường, ông đã xử lý bài toán kinh tế báo chí của Báo Nhân Dân như thế nào để vừa bảo đảm ổn định đời sống tờ báo, vừa không thương mại hóa nội dung?

Nhà báo Thuận Hữu: Giai đoạn 2011-2021 là thời kỳ kinh tế báo chí đối mặt nhiều thách thức. Quảng cáo truyền thống suy giảm do sự dịch chuyển mạnh sang nền tảng số; chi phí đầu tư công nghệ, hạ tầng kỹ thuật, đào tạo nhân lực lại tăng lên đáng kể. Với một cơ quan báo chí chính trị-xã hội như Báo Nhân Dân, áp lực ấy càng nhạy cảm, bởi chúng tôi không thể và không được phép đặt lợi ích thương mại lên trên nhiệm vụ chính trị.

Quan điểm điều hành của Ban Biên tập rất rõ: Kinh tế báo phải phục vụ nhiệm vụ chính trị, chứ không được chi phối nhiệm vụ chính trị. Điều đó có nghĩa là mọi hoạt động quảng cáo, hợp đồng tuyên truyền, tổ chức sự kiện, phát hành... đều phải tuân thủ nguyên tắc của báo Đảng.

Trong nhiệm kỳ 2016-2021, dù thị trường chung suy giảm, Báo Nhân Dân vẫn duy trì phát hành ổn định: Nhân Dân hằng ngày khoảng 162 nghìn bản/ngày; Nhân Dân cuối tuần gần 48 nghìn bản/kỳ; Nhân Dân hằng tháng hơn 37 nghìn bản/kỳ; Thời Nay hơn 22 nghìn bản/kỳ. Báo Tết tăng từ 286 nghìn bản (2015) lên 315 nghìn bản (2019). Đó là nỗ lực rất lớn trong điều kiện toàn ngành báo in gặp khó khăn.

Song song với đó, Ban Biên tập đẩy mạnh kinh tế báo một cách có kiểm soát: Ký kết hợp đồng tuyên truyền với các bộ, ngành, địa phương, tập đoàn kinh tế lớn; tổ chức hội thảo, sự kiện chính trị-xã hội; xã hội hóa một số hoạt động truyền thông. Doanh thu từ quảng cáo và làm kinh tế báo tăng gần gấp đôi so với đầu nhiệm kỳ, góp phần cải thiện thu nhập cho cán bộ, phóng viên, nhân viên.

Hệ thống in ấn được mở rộng lên 10 điểm in trên cả nước; hạ tầng Nhân Dân điện tử được nâng cấp; quy trình xuất bản được rút ngắn. Những đầu tư đó không chỉ phục vụ kinh tế, mà trước hết là nâng cao chất lượng và tốc độ thông tin. Tôi luôn nhấn mạnh với đội ngũ: Uy tín là tài sản lớn nhất của Báo Nhân Dân. Một hợp đồng quảng cáo có thể mang lại lợi ích ngắn hạn, nhưng nếu làm suy giảm niềm tin của bạn đọc, cái giá phải trả sẽ lớn hơn nhiều. Giữ được sự cân bằng giữa ổn định tài chính và bảo toàn bản sắc chính trị, đó là thước đo quan trọng nhất của quản trị trong giai đoạn nhiều biến động này.

Phóng viên: Giai đoạn 2011-2021 cũng là thời kỳ Báo Nhân Dân mở rộng hệ sinh thái báo chí: Phát triển đa nền tảng, mở thêm cơ quan thường trú, xuất bản nhiều ngôn ngữ và ra đời Truyền hình Nhân Dân. Ông có thể chia sẻ rõ hơn về tầm nhìn và hiệu quả thực tế của những bước đi này?

Nhà báo Thuận Hữu: Khi bước vào giai đoạn sau năm 2010, Ban Biên tập xác định rất rõ: nếu Báo Nhân Dân chỉ vận hành như một tờ nhật báo in truyền thống thì sẽ dần thu hẹp ảnh hưởng trong bối cảnh truyền thông số phát triển nhanh chóng. Vì vậy, xây dựng hệ sinh thái truyền thông đa loại hình không phải là mở rộng hình thức đơn thuần, mà là chiến lược để giữ vai trò trung tâm của một cơ quan báo chí chính trị-xã hội.

Đến nhiệm kỳ 2016-2021, mô hình này đã tương đối hoàn chỉnh. Báo Nhân Dân có 4 ấn phẩm in (Nhân Dân hằng ngày, Nhân Dân cuối tuần, Nhân Dân hằng tháng, Thời Nay); 6 ấn phẩm điện tử (tiếng Việt, Anh, Trung Quốc, Pháp, Nga, Tây Ban Nha); cùng với Truyền hình Nhân Dân và Hãng phim Tài liệu - Điện ảnh Nhân Dân. Việc xuất bản thêm tiếng Pháp, tiếng Trung Quốc, tiếng Nga, tiếng Tây Ban Nha và mở thêm các cơ quan thường trú tại Lào, Campuchia, Nga trong nhiệm kỳ này hoàn thành chỉ tiêu Nghị quyết Đại hội Đảng bộ lần thứ 27 đề ra, mở rộng đáng kể không gian thông tin đối ngoại.

Về phát hành báo in, dù thị trường chung có xu hướng suy giảm, Báo vẫn duy trì quy mô ổn định. Đặc biệt, Báo Tết tăng từ 286 nghìn bản (2015) lên 315 nghìn bản (2019) - một con số cho thấy thương hiệu và sức hút của báo Đảng vẫn được giữ vững.

Song song đó, hệ thống in ấn được mở rộng lên 10 điểm in trên cả nước, giúp rút ngắn thời gian phát hành, đưa báo đến bạn đọc sớm hơn, nhất là vùng sâu, vùng xa. Chuyên trang Dân tộc - Miền núi phát hành thêm gần 35 nghìn bản đến đồng bào dân tộc thiểu số và người có uy tín.

Về truyền hình, Truyền hình Nhân Dân không chỉ là một kênh phát sóng, mà là bước chuyển tư duy làm báo tích hợp. Dù sau này thực hiện chủ trương tinh gọn hệ thống báo chí, Truyền hình Nhân Dân không còn nhưng trong một giai đoạn nhất định, nó đã góp phần làm phong phú phương thức truyền tải và đào tạo đội ngũ làm báo đa phương tiện.

Hãng phim Tài liệu - Điện ảnh Nhân Dân vừa ra đời đã tạo được tiếng vang với bộ phim “Việt Nam - Thời đại Hồ Chí Minh, biên niên sử truyền hình” 90 tập, đạt được hai giải đặc biệt của Giải Búa liềm vàng và Giải Báo chí quốc gia, trở thành quà tặng đại biểu dự Đại hội XIII của Đảng. Đây là tác phẩm duy nhất đạt hai giải báo chí đặc biệt.

Giá trị lớn nhất của bước chuyển này không nằm ở quy mô, mà ở tư duy tích hợp: Một trung tâm nội dung, nhiều phương thức phân phối. Nội dung có thể được thể hiện dưới dạng bài chính luận trên báo in, chuyên đề đa phương tiện trên báo điện tử, phóng sự truyền hình hay phim tài liệu. Chính tư duy đó giúp Báo Nhân Dân không đứng ngoài dòng chảy công nghệ, nhưng vẫn giữ được bản sắc của một tờ báo chính trị - xã hội trung tâm của đất nước.

Phóng viên: Sau 10 năm trên cương vị Tổng Biên tập, nếu nhìn lại từ góc độ tổ chức và con người, ông cho rằng điều quan trọng nhất mình để lại cho Báo Nhân Dân là gì?

Nhà báo Thuận Hữu: Tôi không nghĩ nhiều đến khái niệm “dấu ấn cá nhân”, bởi một tờ báo như Báo Nhân Dân được xây dựng qua nhiều thế hệ. Nhưng nếu nhìn từ góc độ tổ chức và con người, tôi mong rằng điều còn lại sau hai nhiệm kỳ không phải là một dấu ấn mang tên cá nhân, mà là một cấu trúc vận hành ổn định và một đội ngũ trưởng thành hơn.

Trong giai đoạn 2011-2021, chúng tôi không chỉ đổi mới nội dung mà từng bước tái cấu trúc tổ chức. Đội ngũ cán bộ trẻ được đề bạt nhiều hơn, tạo sự chuyển tiếp thế hệ một cách chủ động.

Tuy nhiên, điều tôi coi trọng hơn cả là tinh thần làm nghề. Đội ngũ phóng viên, biên tập viên đã quen với nhịp độ làm báo đa phương tiện, quen với áp lực kiểm chứng thông tin trong môi trường số, nhưng vẫn giữ được chuẩn mực của báo Đảng. Quy trình biên tập nhiều tầng, sự phân công rõ trách nhiệm và tính phối hợp giữa các ban đã tạo nên một nền nếp vận hành ổn định.

Nếu có một điều để lại, tôi cho rằng đó là trạng thái “vững nền trong chuyển động”: Một cơ quan báo chí có thể tiếp tục đổi mới, mở rộng, nhưng không đánh mất bản sắc. Khi nền tảng tổ chức vững, thế hệ kế tiếp sẽ có điều kiện đi xa hơn mà không phải bắt đầu lại từ đầu. Và đó, có lẽ mới là giá trị bền vững.

Phóng viên: Ở cột mốc 75 năm hình thành và phát triển, nếu gửi một thông điệp tới các thế hệ làm Báo Nhân Dân hôm nay ông muốn nhấn mạnh điều gì? Và ở tư cách một Tổng Biên tập từng đi lên từ một phóng viên lăn lộn nhiều năm ở miền trung gian khó, ông có điều gì muốn nhắn gửi tới lớp trẻ?

Nhà báo Thuận Hữu: Bảy mươi lăm năm đối với một tờ báo không chỉ là con số thời gian, mà là sự tích lũy của uy tín, bản lĩnh và niềm tin xã hội. Báo Nhân Dân đã đi qua chiến tranh, thời kỳ bao cấp, công cuộc đổi mới, hội nhập và bước vào kỷ nguyên chuyển đổi số. Mỗi giai đoạn đều có thử thách riêng, nhưng luôn có một sợi chỉ đỏ xuyên suốt: Vai trò tiên phong trong thông tin chính trị-xã hội và sự gắn bó mật thiết với vận mệnh đất nước. Có thể nói Báo Nhân Dân đã trở thành cuốn biên niên sử của thời đại mà ở đó kết tinh bao trí tuệ, công sức và cả xương máu (các liệt sĩ) của các thế hệ những người làm Báo Nhân Dân, được Đảng dẫn đường, được nhân dân đùm bọc, được bạn đọc tin cậy.

Ở cột mốc này, điều quan trọng không chỉ là nhìn lại những gì đã làm được, mà là tự hỏi: Trong môi trường truyền thông đang thay đổi từng ngày, Báo Nhân Dân sẽ giữ vai trò gì trong những năm tới? Công nghệ sẽ còn tiếp tục biến đổi mạnh mẽ; trí tuệ nhân tạo, truyền thông cá nhân hóa, nền tảng xuyên biên giới sẽ đặt ra những thách thức mới. Nhưng dù hình thức thay đổi đến đâu, cốt lõi của báo Đảng vẫn phải là sự chính xác, chuẩn mực và trách nhiệm.

Còn ở tư cách cá nhân, tôi từng là phóng viên thường trú nhiều năm ở Đà Nẵng và các tỉnh miền trung, vùng đất mà nắng gió và bão lũ dường như trở thành một phần đời sống. Những chuyến đi cơ sở giữa mùa mưa lũ, những đêm thức trắng cùng bà con vùng bão, những cuộc trò chuyện với người dân nơi xóm biển, triền sông... đã dạy tôi một điều rất giản dị: Người làm báo phải đứng trong đời sống, chứ không chỉ quan sát đời sống từ xa. Mỗi con chữ đăng trên mặt báo đều gắn với số phận con người. Viết về một chính sách, phải nghĩ đến người chịu tác động trực tiếp của chính sách ấy. Viết về một con số tăng trưởng, phải nhớ phía sau nó là mồ hôi và cả những nhọc nhằn cụ thể. Chính những năm tháng lăn lộn ấy đã giúp tôi, khi ở vị trí điều hành, luôn nhắc mình phải giữ cho tờ báo gần với đời sống thật.

Vì vậy, với thế hệ trẻ hôm nay, tôi muốn nhắn gửi: Công nghệ rất quan trọng, kỹ năng số rất cần thiết, nhưng đừng bao giờ quên nền tảng của nghề báo là sự dấn thân và trung thực. Hãy đi nhiều hơn, lắng nghe nhiều hơn, chấp nhận khó khăn, bởi chính những trải nghiệm ấy sẽ tạo nên chiều sâu nghề nghiệp mà không một phần mềm nào thay thế được.

Truyền thống 75 năm là điểm tựa. Nhưng giá trị của Báo Nhân Dân trong tương lai phụ thuộc vào việc mỗi người làm báo có gắn bó máu thịt với nhân dân, lăn lộn trong thực tiễn, giữ được bản lĩnh chính trị và tinh thần phụng sự hay không. Mỗi thế hệ phải tự tạo ra giá trị mới cho tờ báo trong bối cảnh của mình. Sự đổi mới chỉ có ý nghĩa khi làm cho tiếng nói của Báo Nhân Dân thuyết phục hơn, gần hơn với nhân dân và sâu hơn trong đời sống xã hội.

Nếu làm được điều đó, tôi tin rằng tiếng nói của Báo Nhân Dân sẽ không chỉ vững vàng, mà còn thấm sâu hơn vào đời sống xã hội, như một dòng chảy bền bỉ, âm thầm nhưng không ngừng tiến về phía trước.

Phóng viên: Xin trân trọng cảm ơn nhà báo Thuận Hữu!