Pháp luật về bầu cử đại biểu Quốc hội

Về nguyên tắc bầu cử: Kế thừa nguyên tắc bầu cử hiện đại dân chủ, Hiến pháp năm 1992 và Luật bầu cử đại biểu Quốc hội năm 1992 tiếp tục quy định việc bầu cử đại biểu Quốc hội tiến hành theo nguyên tắc phổ thông, bình đẳng, trực tiếp và bỏ phiếu kín. Đây là nguyên tắc được hình thành và áp dụng xuyên suốt các giai đoạn bầu cử của Quốc hội Việt Nam[1] .

Về quyền bầu cử, ứng cử và bãi nhiệm đại biểu Quốc hội: Hiến pháp năm 1992 đã quy định: “Công dân có quyền tham gia quản lý Nhà nước và xã hội” [2]. Mặc dù việc thực hiện các quyền này đã được Nhà nước ta bảo đảm ngay từ khi được hình thành, nhưng đây là lần đầu tiên được khẳng định trong Hiến pháp. Quyền bầu cử, ứng cử và miễn nhiệm đại biểu Quốc hội là một trong những quyền tham gia quản lý nhà nước và xã hội của công dân. Pháp luật về bầu cử trong giai đoạn này tiếp tục kế thừa những quy định tiến bộ của giai đoạn trước về tiêu chí tham gia bầu cử, ứng cử đại biểu Quốc hội.

Bên cạnh đó, nhằm mở rộng khả năng tham gia quản lý nhà nước của công dân, pháp luật về bầu cử cũng cho phép cá nhân khi bảo đảm đầy đủ tiêu chuẩn, điều kiện của người ứng cử đại biểu có thể nộp đơn ứng cử dưới hình thức tự ứng cử. Đây là quy định mới nhằm tăng cường chất lượng của đại biểu Quốc hội, cũng như mở rộng khả năng tham gia quản lý nhà nước của người dân, bảo đảm nguyên tắc bình đẳng, rộng rãi trong chế độ bầu cử dân chủ.

Tiêu chuẩn đại biểu Quốc hội: Để nâng cao chất lượng đại biểu Quốc hội, Luật Bầu cử đại biểu Quốc hội lần đầu tiên ban hành quy định về tiêu chuẩn đại biểu Quốc hội. Theo đó, đại biểu Quốc hội phải là người trung thành với Tổ quốc Việt Nam xã hội chủ nghĩa, phấn đấu thực hiện công cuộc đổi mới làm cho dân giàu, nước mạnh, có trình độ hiểu biết và năng lực thực hiện nhiệm vụ của đại biểu Quốc hội, tham gia quyết định các vấn đề quan trọng của đất nước, có phẩm chất và đạo đức tốt, gương mẫu chấp hành pháp luật, được nhân dân tín nhiệm[3].

Xác định tỷ lệ đại diện: Pháp luật về bầu cử trong giai đoạn này không quy định cụ thể tỷ lệ cử tri trên một đại biểu Quốc hội nhưng vẫn quy định nguyên tắc xác định giá trị lá phiếu căn cứ theo dân số. Việc xác định tổng số lượng đại biểu Quốc hội cũng không quy định cụ thể, nhưng yêu cầu không vượt quá 400 (bốn trăm) đại biểu. Đối với mỗi đơn vị bầu cử số lượng đại biểu Quốc hội được bầu không quá 3 (ba) đại biểu. Mỗi tỉnh, thành phố trực thuộc trung ương được bầu ít nhất 3 (ba) đại biểu. Riêng đối với Thủ đô Hà Nội được phân bổ số đại biểu thích đáng. Số đại biểu Quốc hội người dân tộc thiểu số trong mỗi khóa Quốc hội do Ủy ban Thường vụ Quốc hội ấn định, bảo đảm để thành phần dân tộc thiểu số có số đại biểu thích đáng[4].

Tổ chức bầu cử: Trong giai đoạn này, việc công bố và chủ trì việc bầu cử đại biểu Quốc hội được giao lại cho Ủy ban Thường vụ Quốc hội. Bên cạnh đó Ủy ban Thường vụ Quốc hội có thẩm quyền giám sát việc bầu cử đại biểu Quốc hội bảo đảm cho việc bầu cử tiến hành dân chủ, đúng pháp luật[5]. Chính phủ chỉ đạo Ủy ban nhân dân các cấp thực hiện công tác bầu cử theo pháp luật[6]. Mặt trận Tổ quốc Việt Nam tổ chức hiệp thương lựa chọn, giới thiệu những người ứng cử đại biểu Quốc hội[7].

Ngày bầu cử sẽ do Ủy ban Thường vụ Quốc hội ấn định và công bố. Để phục vụ công tác bầu cử, các tổ chức phụ trách bầu cử được thành lập theo bốn cấp độ, tăng một cấp so với các giai đoạn trước, cụ thể: Ở Trung ương, Ủy ban Thường vụ Quốc hội thành lập Hội đồng bầu cử, ở địa phương thành lập Ủy ban bầu cử, Ban bầu cử, Tổ bầu cử[8].

Để bảo đảm chất lượng đại biểu Quốc hội, pháp luật giai đoạn này tiếp tục quy định về việc thẩm tra tư cách đại biểu, theo đó, Quốc hội bầu ra Ủy ban thẩm tra tư cách đại biểu. Trên cơ sở Báo cáo thẩm tra của Ủy ban thẩm tra tư cách đại biểu, quyết định xác nhận tư cách đại biểu [9].

Khiếu nại tố cáo về bầu cử: Luật tiếp tục quy định về quyền khiếu nại, tố cáo của người dân về danh sách cử tri, danh sách người ứng cử, kết quả bầu cử và các hành động vi phạm pháp luật về bầu cử.

Về Hội đồng Dân tộc, các Ủy ban

Nhiệm kỳ Quốc hội khóa IX (1992-1997) và khóa X (1997-2002), Hội đồng Dân tộc và các Ủy ban được tổ chức và hoạt động theo Luật Tổ chức Quốc hội năm 1992. Quốc hội đã thành lập Hội đồng Dân tộc và 7 Ủy ban: Ủy ban Pháp luật, Ủy ban Kinh tế và Ngân sách, Ủy ban Văn hóa, Giáo dục, Thanh niên, Thiếu niên và Nhi đồng, Ủy ban về Các vấn đề xã hội, Ủy ban Khoa học, Công nghệ và Môi trường, Ủy ban Quốc phòng và An ninh, Ủy ban Đối ngoại. Trong đó, Ủy ban Quốc phòng và An ninh lần đầu tiên được thành lập.

Trong nhiệm kỳ Quốc hội khóa XI (2002-2007), thực hiện quy định của Luật Tổ chức Quốc hội năm 2001, Quốc hội có: Hội đồng Dân tộc và 7 Ủy ban như khóa X.

Đến nhiệm kỳ Quốc hội khóa XII (2007-2011), cơ cấu tổ chức của Quốc hội có sự thay đổi từ khi thực hiện Luật Sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Tổ chức Quốc hội năm 2001 vào năm 2007. Theo đó, số lượng Ủy ban của Quốc hội đã tăng lên 2 Ủy ban trên cơ sở tách Ủy ban Pháp luật thành Ủy ban Pháp luật và Ủy ban Tư pháp, tách Ủy ban Kinh tế và Ngân sách thành Ủy ban Kinh tế và Ủy ban Tài chính và Ngân sách. Tại Kỳ họp thứ nhất, Quốc hội đã thành lập Hội đồng Dân tộc và 9 Ủy ban: Ủy ban Pháp luật, Ủy ban Tư pháp, Ủy ban Kinh tế, Ủy ban Tài chính và Ngân sách, Ủy ban Văn hóa, Giáo dục, Thanh niên, Thiếu niên và Nhi đồng, Ủy ban về Các vấn đề xã hội, Ủy ban Khoa học, Công nghệ và Môi trường, Ủy ban Quốc phòng và An ninh, Ủy ban Đối ngoại.

Nhiệm kỳ Quốc hội khóa XIII tiếp tục duy trì cơ cấu Hội đồng Dân tộc, các Ủy ban như Quốc hội khóa XII.

Trong các nhiệm kỳ Quốc hội từ khóa IX đến khóa XIII, mặc dù các khóa IX, X thực hiện theo quy định của Luật Tổ chức Quốc hội năm 1992, các khóa XI, XII, XIII thực hiện theo quy định của Luật Tổ chức Quốc hội năm 2001 nhưng Hội đồng Dân tộc và các Ủy ban của Quốc hội được thành lập và tổ chức tương tự nhau.

Trong các nhiệm kỳ Quốc hội từ khóa IX đến khóa XIII, mặc dù các khóa IX, X thực hiện theo quy định của Luật Tổ chức Quốc hội năm 1992, các khóa XI, XII, XIII thực hiện theo quy định của Luật Tổ chức Quốc hội năm 2001 nhưng Hội đồng Dân tộc và các Ủy ban của Quốc hội được thành lập và tổ chức tương tự nhau. Theo đó, Chủ tịch Hội đồng Dân tộc, Phó Chủ tịch Hội đồng Dân tộc và các Ủy viên của Hội đồng; Chủ nhiệm Ủy ban, các Phó Chủ nhiệm Ủy ban và các Ủy viên của Ủy ban đều do Quốc hội bầu trong số các đại biểu Quốc hội theo danh sách đề cử chức vụ từng người do Chủ tịch Quốc hội giới thiệu. Số Phó Chủ tịch, Phó Chủ nhiệm và số Ủy viên của Hội đồng Dân tộc và mỗi Ủy ban do Quốc hội quyết định.

Số thành viên hoạt động chuyên trách tại Hội đồng Dân tộc, các Ủy ban trong nhiệm kỳ khóa IX và X do Quốc hội quyết định (Điều 72, 73 Luật Tổ chức Quốc hội năm 1992), còn từ nhiệm kỳ khóa XI đến khóa XIII do Ủy ban Thường vụ Quốc hội hội quyết định (Điều 24, 25 Luật Tổ chức Quốc hội năm 2001). Thực tiễn cho thấy, trong cơ cấu của Hội đồng Dân tộc và các Ủy ban khóa IX và X, có rất ít thành viên chuyên trách, chỉ đến nhiệm kỳ các khóa XI, XII, XIII, số lượng mới tăng lên đáng kể. Nhiều nhất là tại nhiệm kỳ khóa XIII, số thành viên hoạt động chuyên trách tại Hội đồng Dân tộc, các Ủy ban đạt tỉ lệ cao nhất là 80 người.

Về bộ phận Thường trực Hội đồng Dân tộc, các Ủy ban, kể từ nhiệm kỳ khóa XI đến nay, đây là bộ phận nòng cốt của Hội đồng, các Ủy ban. Theo quy định của Quy chế hoạt động của các Ủy ban của Quốc hội năm 1993[22]. Chủ nhiệm Ủy ban và các Phó Chủ nhiệm Ủy ban hợp thành bộ phận Thường trực Ủy ban. Đến Quy chế hoạt động của Hội đồng Dân tộc và các Ủy ban của Quốc hội năm 2004, Chủ tịch Hội đồng Dân tộc, Phó Chủ tịch Hội đồng Dân tộc và các Ủy viên Thường trực Hội đồng Dân tộc; Chủ nhiệm Ủy ban, Phó Chủ nhiệm Ủy ban và các Ủy viên Thường trực Ủy ban hợp thành bộ phận thường trực Hội đồng Dân tộc, thường trực các Ủy ban. Và đến Luật Tổ chức Quốc hội năm 2014, quy định về Thường trực Hội đồng Dân tộc, các Ủy ban đã được ghi nhận.

Về việc thành lập các Tiểu ban, kể từ khi Luật Tổ chức Quốc hội năm 1960, vấn đề thành lập các Tiểu ban chuyên môn thuộc Hội đồng Dân tộc, các Ủy ban đã được quy định và liên tục kế thừa qua các Luật Tổ chức Quốc hội qua các thời kỳ. Căn cứ vào nhiệm vụ cụ thể ở mỗi thời kỳ mà Hội đồng Dân tộc, các Ủy ban thành lập các Tiểu ban của mình. Trong nhiệm kỳ Quốc hội khóa XIII, chỉ có Hội đồng Dân tộc và 05 Ủy ban: Ủy ban Tài chính, Ngân sách; Ủy ban Kinh tế; Ủy ban về Các vấn đề xã hội; Ủy ban Quốc phòng và An ninh, Ủy ban Khoa học, Công nghệ và Môi trường thành lập các Tiểu ban thuộc cơ cấu của mình.

Về Đoàn đại biểu Quốc hội

Điều 48 Luật Tổ chức Quốc hội năm 1992 quy định về tổ chức của Đoàn đại biểu Quốc hội như sau: Các đại biểu Quốc hội được bầu trong một tỉnh hoặc thành phố trực thuộc trung ương hợp thành Đoàn đại biểu Quốc hội. Đoàn đại biểu Quốc hội có Trưởng đoàn, có thể có Phó Trưởng đoàn để tổ chức hoạt động của Đoàn, giữ mối liên hệ với Chủ tịch Quốc hội, Ủy ban Thường vụ Quốc hội, cơ quan chính quyền địa phương, Ủy ban Mặt trận Tổ quốc và các cơ quan, tổ chức khác ở địa phương về các vấn đề liên quan đến hoạt động của đại biểu Quốc hội.

Mỗi Đoàn có thể có từ một đến hai đại biểu làm việc theo chế độ chuyên trách. Điểm mới trong tổ chức hoạt động của Đoàn đại biểu Quốc hội là việc quy định chế độ hoạt động chuyên trách của đại biểu Quốc hội tại địa phương. Số lượng các Đoàn đại biểu Quốc hội có sự biến động do điều chỉnh đơn vị hành chính cấp tỉnh.