Vượt ra ngoài những bảo tàng và công trình đồ sộ, di sản Đôn Hoàng ngày nay tự tin bước vào nhịp sống hối hả thường nhật tại khu chợ đêm sầm uất, các nhà sách, xưởng in độc bản. Đó là cách để người dân bản địa sống tốt bằng di sản, đồng thời gợi mở những bài học thực tiễn vô giá để Trung Quốc, Việt Nam và các quốc gia ASEAN cùng bắt tay, kiến tạo nên tuyến hành lang văn hóa và truyền thông di sản bền vững trong tương lai.
Sau những giờ phút đắm chìm trong không gian của hang động, di tích và sân khấu biểu diễn hoành tráng, chúng tôi đến với một dạng không gian trải nghiệm không kém phần thú vị: Bảo tàng, Nhà sách, Nhà in Đôn Hoàng và các tổ hợp văn hóa sáng tạo độc đáo được cải tạo từ các nhà máy cũ…
Mô hình thành cổ Đôn Hoàng trong Bảo tàng Đôn Hoàng.
Mô hình thành cổ Đôn Hoàng trong Bảo tàng Đôn Hoàng.
Tại Bảo tàng Đôn Hoàng, lịch sử thăng trầm của thành phố được trình bày một cách khoa học theo dòng chảy thời gian. Những thẻ tre viết chữ Hán cổ, hiện vật khảo cổ học đất nung, bản chép tay kinh Phật quý hiếm, những viên gạch trang trí hoa văn, các pho tượng cổ và hệ thống hình ảnh phục dựng chân thực giúp người xem nhận ra Đôn Hoàng không chỉ có Quần thể Hang Mạc Cao mà có cả hệ sinh thái lịch sử-xã hội hoàn chỉnh bao gồm các cửa ải phòng thủ, hệ thống dịch trạm, các tuyến đường giao thông huyết mạch, đô thị sầm uất, cộng đồng cư dân đa dạng, thương nhân nước ngoài, các tôn giáo, hệ thống quản trị…
Không gian sáng tạo nghệ thuật dành cho thanh thiếu niên ở Nhà sách Đôn Hoàng.
Không gian sáng tạo nghệ thuật dành cho thanh thiếu niên ở Nhà sách Đôn Hoàng.
Ở Nhà sách Đôn Hoàng, di sản văn hóa hiện diện trên từng bìa sách, trong mầu mực in và từng trang giấy. Đây còn là trung tâm văn hóa thu nhỏ, tập hợp hàng nghìn đầu tài liệu, sách nghiên cứu liên quan Đôn Hoàng, Con đường Tơ lụa và lịch sử văn hóa khu vực, là không gian để người trẻ thảnh thơi đọc sách, lưu lại kỷ niệm đẹp, tìm mua sản phẩm lưu niệm sáng tạo và tiếp xúc các giá trị văn hóa truyền thống theo cách tự nhiên và gần gũi.
Một bạn trẻ đang trải nghiệm không gian Nhà in Đôn Hoàng. Ảnh: Tân Hoa Xã
Một bạn trẻ đang trải nghiệm không gian Nhà in Đôn Hoàng. Ảnh: Tân Hoa Xã
Tương tự, ở Nhà in Đôn Hoàng, hàng nghìn con dấu gỗ và cao-su được thiết kế tinh xảo mang hình dáng Phi Thiên bay lượn, chú hươu chín mầu huyền thoại, những đóa hoa sen, nhạc cụ cổ và các dạng hoa văn trần hang được sắp đặt ngăn nắp. Du khách có thể lựa chọn con dấu mà mình yêu thích, tự tay chấm mực rồi đóng lên những tấm giấy mỹ thuật, tạo nên bưu thiếp hay vật phẩm lưu niệm độc bản…
Du khách tham quan các hiện vật trưng bày trong Bảo tàng Đôn Hoàng. Ảnh: Nhân dân nhật báo
Du khách tham quan các hiện vật trưng bày trong Bảo tàng Đôn Hoàng. Ảnh: Nhân dân nhật báo
Du khách tham quan các hiện vật trưng bày trong Bảo tàng Đôn Hoàng. Ảnh: Nhân dân nhật báo
Du khách tham quan các hiện vật trưng bày trong Bảo tàng Đôn Hoàng. Ảnh: Nhân dân nhật báo
Du khách tham quan các hiện vật trưng bày trong Bảo tàng Đôn Hoàng. Ảnh: Nhân dân nhật báo
Du khách tham quan các hiện vật trưng bày trong Bảo tàng Đôn Hoàng. Ảnh: Nhân dân nhật báo
Tối cuối cùng ở Đôn Hoàng, tôi dành thời gian thăm chợ đêm Sa Châu sầm uất. Không khí náo nhiệt của khu chợ đêm tràn đầy sức sống đời thường. Ánh đèn lung linh phủ lên các dãy cửa hàng san sát nhau chạy dài dọc con phố. Con đường Tơ lụa huyền thoại dường như được thu nhỏ sinh động ngay bên trong những quầy hàng nhỏ nhắn tại khu chợ này: những bức tượng lạc đà nhỏ xinh bằng gỗ, bằng gốm, tranh Phi Thiên vẽ tay tỉ mỉ, đồ gốm sứ, sách ảnh nghệ thuật, khăn lụa in hoa văn Mạc Cao tinh xảo và vô số sản vật nông nghiệp địa phương.
Cảnh tượng náo nhiệt ở chợ đêm Sa Châu.
Cảnh tượng náo nhiệt ở chợ đêm Sa Châu.
Dừng chân trước gian hàng nhỏ, tôi ngắm các bức tranh lưu niệm được vẽ tay tỉ mỉ trên chất liệu giấy bản mô phỏng vách đá hang động. Người bán hàng là cô gái bản địa còn rất trẻ, toát lên vẻ khỏe khoắn và nhanh nhẹn đặc trưng của con người vùng nắng gió hoang mạc, thân thiện đưa ra cho tôi xem mấy bức vẽ hình tượng chú hươu chín màu sinh động.
Du khách lựa chọn những món đồ lưu niệm tại chợ đêm Sa Châu. Ảnh: Tân Hoa Xã
Du khách lựa chọn những món đồ lưu niệm tại chợ đêm Sa Châu. Ảnh: Tân Hoa Xã
Tôi đùa:
- Trong những chú hươu ở đây, con nào xinh đẹp giống em thì chọn giúp anh.
Cô gái xem từng bức rồi chỉ:
- Chú này truyền thống. Chú kia hiện đại và sắc sảo hơn. Anh nên chọn chú hươu hiện đại.
Tôi nhìn một bức họa con hươu đang vươn mình giữa những dải mây rồi trả lời:
- Anh lại thấy chú hươu “truyền thống” xinh đẹp nhất, giống em nhất, nên anh chọn bức này.
Cô gái bật cười.
Thành thử, giá ban đầu là 70 nhân dân tệ. Cô bảo vì tôi “nói dễ nghe” nên chỉ lấy 60. Bụng mừng thầm nhưng tôi vẫn “trêu” thêm, như vậy coi như đã “mua được em về nhà”.
Không hề lúng túng, cô đáp:
- Vậy anh cứ treo tranh lên. Khi anh đi vắng, em sẽ hiện ra quét nhà, rửa bát và giặt quần áo giúp anh.
Cả hai cùng cười…
Cuộc mặc cả kết thúc bằng bức tranh mang về, nhưng hơn thế, điều tôi có được chính là cuộc gặp gỡ tuy ngắn ngủi, nhưng vui vẻ, thú vị và đáng nhớ giữa hai người chưa từng quen biết ở hai phương trời khác nhau. Hàng nghìn năm trước, các thương nhân trên Con đường Tơ lụa phải chăng cũng từng trao đổi với nhau bằng cử chỉ, vài từ học được dọc đường, bằng nụ cười và sự tin cậy như thế!…
Một chủ cửa hàng làm món đồ thủ công để bán cho du khách ở chợ đêm Sa Châu. Ảnh: Tân Hoa Xã
Một chủ cửa hàng làm món đồ thủ công để bán cho du khách ở chợ đêm Sa Châu. Ảnh: Tân Hoa Xã
Đôn Hoàng trong lịch sử từng là điểm giao cắt chiến lược của các tuyến đường thương mại trên đất liền. Vì thế, hoạt động hợp tác văn hóa giữa Trung Quốc, Việt Nam và các quốc gia thành viên ASEAN trong tương lai cũng nên được bắt đầu bằng chính tư duy kết nối các tuyến đường di sản qua đất liền và cả đại dương. Các nước có thể cùng nhau xây dựng và hình thành các tuyến du lịch văn hóa với những chủ đề hấp dẫn, kết nối Đôn Hoàng, Tây An và các địa điểm khảo cổ nổi tiếng trên hành lang giao thương cổ đại với các đô thị thương cảng sầm uất trong lịch sử của Đông Nam Á như Hội An, Vân Đồn, Huế của Việt Nam, Malacca của Malaysia, Ayutthaya của Thái Lan hay các đô thị cảng cổ kính khác trong khu vực.
Đoàn đại biểu Việt Nam trong không gian Trung tâm triển lãm mỹ thuật Đôn Hoàng.
Đoàn đại biểu Việt Nam trong không gian Trung tâm triển lãm mỹ thuật Đôn Hoàng.
Trong câu chuyện với các chuyên gia, nhà khoa học tham gia đoàn, nhiều người chia sẻ các ý tưởng để tăng cường hợp tác thiết thực. Bà Li Hong, chuyên gia của Trung tâm Đào tạo và Nghiên cứu di sản thế giới UNESCO khu vực châu Á - Thái Bình Dương cho rằng, cần đẩy mạnh việc kết hợp giữa bảo tồn di sản và phát triển bền vững, xây dựng liên minh các nhà thực hành di sản để kiến tạo các nền tảng chia sẻ kiến thức và xây dựng năng lực, tăng cường hợp tác giữa những người làm di sản trong khu vực. Đặc biệt, các vùng đất sở hữu di sản cần tích hợp khái niệm phát triển bền vững vào quản trị, biến di sản văn hóa thành một nhân tố thật sự quan trọng mang lại lợi ích cho cộng đồng và trao truyền các giá trị văn hóa.
Còn theo ông Lim Kah Hoe, Giám đốc Bảo tàng Người Hoa Malaysia, có thể thông qua phương thức chia sẻ tài nguyên số, nghệ thuật và điện ảnh, biến di sản trở thành sợi dây kết nối ASEAN và Trung Quốc, thúc đẩy đối thoại, giao lưu, học hỏi lẫn nhau. Một số học giả đề xuất xây dựng tuyến du lịch văn hóa liên quốc gia để các nước cùng nhau kể lại câu chuyện lịch sử về tư tưởng tôn giáo, phong cách nghệ thuật, tri thức và con người đã di chuyển, giao lưu như thế nào giữa không gian lục địa bao la và đại dương rộng lớn; về cách thức mà mỗi thành phố thương cảng hay dịch trạm tiếp nhận những nguồn ảnh hưởng văn hóa từ bên ngoài ra sao; và bản sắc văn hóa đặc trưng của mỗi địa phương đã được biến đổi, làm phong phú thêm nhưng vẫn giữ vẹn nguyên được những giá trị căn cốt của mình như thế nào qua thời gian.
Biểu tượng Phi Thiên xuất hiện nhiều nơi trên đường phố Đôn Hoàng.
Biểu tượng Phi Thiên xuất hiện nhiều nơi trên đường phố Đôn Hoàng.
Một ý tưởng hợp tác cũng được không ít chuyên gia, nhà khoa học ủng hộ, là thúc đẩy phát triển ngành công nghiệp văn hóa. Các nước ASEAN hoàn toàn có thể chủ động nghiên cứu và học hỏi mô hình liên kết chặt chẽ giữa các cơ quan quản lý bảo tồn di sản, các nhà khoa học nghiên cứu lịch sử, các nghệ sĩ sáng tạo nghệ thuật, các kỹ sư công nghệ hiện đại và các doanh nghiệp tư nhân như cách thức mà Đôn Hoàng đã thực hiện thành công để chuyển hóa những bức bích họa tĩnh lặng thành các tác phẩm sân khấu sống động, những cuốn sách nghệ thuật, thiết kế thời trang hiện đại và không gian trải nghiệm văn hóa độc đáo. Ngược lại, Trung Quốc cũng có thể tìm hiểu và học hỏi những kinh nghiệm phong phú của Việt Nam và các quốc gia ASEAN trong bảo tồn các di sản văn hóa phi vật thể sống trong lòng cư dân, các mô hình nghệ thuật cộng đồng bền vững, các lễ hội dân gian truyền thống và hoạt động du lịch văn hóa gắn liền với vai trò chủ thể của người dân địa phương.
Đôi gà trống mái đời nhà Minh được trưng bày tại Bảo tàng Đôn Hoàng.
Đôi gà trống mái đời nhà Minh được trưng bày tại Bảo tàng Đôn Hoàng.
Đại biểu từ các nước ASEAN nghe thuyết minh tại Hang Mạc Cao.
Đại biểu từ các nước ASEAN nghe thuyết minh tại Hang Mạc Cao.
Thiếu nữ với tạo hình Phi Thiên biểu diễn ở chợ đêm Sa Châu.
Thiếu nữ với tạo hình Phi Thiên biểu diễn ở chợ đêm Sa Châu.
Từ phía cơ quan báo chí truyền thông tham gia đoàn, chúng tôi cũng nhận thấy rằng cần xây dựng mạng lưới truyền thông di sản văn hóa sâu rộng trong khu vực.
Một câu chuyện lịch sử hay và có ý nghĩa về di sản cần phải vượt qua được các rào cản ngôn ngữ để tiếp cận với công chúng quốc tế. Các cơ quan báo chí truyền thông, nhà làm phim tài liệu chuyên nghiệp, nhà thiết kế sáng tạo, bảo tàng lịch sử và những người sáng tạo nội dung số trong khu vực có thể cùng nhau phối hợp để sản xuất nên các tuyến bài viết, các bộ phim tư liệu khoa học chất lượng cao, các triển lãm nghệ thuật lưu động liên quốc gia và các chương trình giao lưu văn hóa trải nghiệm.
Đại diện các cơ quan báo chí truyền thông tham gia đoàn chia sẻ ý kiến về công tác bảo tồn và phát huy giá trị di sản.
Đại diện các cơ quan báo chí truyền thông tham gia đoàn chia sẻ ý kiến về công tác bảo tồn và phát huy giá trị di sản.
Sự lan tỏa rộng rãi của các nội dung truyền thông này không chỉ vì mục đích kinh tế, quan trọng hơn là giúp công chúng, nhất là thế hệ trẻ, nhận thức sâu sắc rằng các nền văn minh, văn hóa khu vực Đông Á và Đông Nam Á trong lịch sử chưa bao giờ tồn tại biệt lập với nhau, qua đó hiểu rõ nhau hơn. Lịch sử giao thương và giao lưu văn hóa lâu dài, hòa bình giữa các dân tộc chính là nền tảng vững chắc để con người hiện đại tăng cường hiểu biết, củng cố niềm tin và thúc đẩy hoạt động hợp tác vì tương lai hòa bình và thịnh vượng chung.
Khi chiếc máy bay chở chúng tôi rời khỏi thành phố Đôn Hoàng, qua khung cửa sổ nhỏ, vùng sa mạc Gobi mênh mông lùi dần về phía sau, biến thành những mảng nâu vàng mờ tỏ nối tiếp nhau vô tận dưới cánh bay. Tâm trí tôi lại hiện lên rõ nét hình ảnh chú hươu chín màu trên bức tranh mua ở chợ đêm Sa Châu, dáng hình Phi Thiên trong hang Mạc Cao, Ngọc Môn Quan vững chãi trên hoang mạc và ngọn đuốc rực rỡ cháy trên đỉnh tháp năng lượng mặt trời... Những hình ảnh tưởng chừng có phần tách biệt ấy lại đang kể chung câu chuyện về sức mạnh con người qua các thời kỳ lịch sử, về sự kết tinh giá trị nhân loại.
Đôn Hoàng từng chuyển hóa những cuộc gặp gỡ trên Con đường Tơ lụa thành những giá trị đặc sắc. Ngày nay, thành phố chuyển hóa di sản thành dữ liệu, sân khấu, thiết kế và sản phẩm du lịch, chuyển hóa nắng sa mạc thành điện, chuyển hóa lịch sử, di sản thành động lực hợp tác. Từng là nơi các nền văn minh nhân loại gặp gỡ, đối thoại và giao thoa, Đôn Hoàng hôm nay, cũng như nhiều thành phố di sản của các nước trong khu vực tới đây, sẽ là điểm hẹn ý nghĩa để Trung Quốc, Việt Nam và các quốc gia thành viên ASEAN trao đổi tri thức khoa học, công nghệ hiện đại và những kinh nghiệm thực tiễn quý báu trong quá trình phát triển bền vững.
Đoàn lạc đà chở du khách trên sa mạc ở Đôn Hoàng hôm nay gợi nhớ đến những đoàn lữ hành hàng nghìn năm trước.
Đoàn lạc đà chở du khách trên sa mạc ở Đôn Hoàng hôm nay gợi nhớ đến những đoàn lữ hành hàng nghìn năm trước.
Xuất bản: Tháng 7/2026
Nội dung: Hoàng Vũ, Hữu Hưng
Biên tập và thiết kế: Quang Hưng, Quang Thiều, Phan Anh
Ảnh: Báo Nhân Dân, TTXVN, Nhân dân nhật báo, Cục Ngoại văn Trung Quốc...
