Nghị quyết số 20-NQ/TW ngày 28/7/2026 của Ban Chấp hành Trung ương Đảng khóa XIV và Nghị quyết số 218/NQ-CP ngày 7/8/2026 của Chính phủ đã đặt ra những mục tiêu, nhiệm vụ quan trọng nhằm xây dựng Việt Nam trở thành quốc gia biển mạnh, trong đó chú trọng nâng cao năng lực nghiên cứu, làm chủ công nghệ, phát triển dữ liệu biển và nguồn nhân lực chất lượng cao. Tuy nhiên, từ mục tiêu đến thực tiễn vẫn còn những điểm nghẽn về hạ tầng nghiên cứu, cơ chế tài chính, khả năng ứng dụng công nghệ và chất lượng đội ngũ. Nhận diện đúng và tháo gỡ những điểm nghẽn này là yêu cầu cấp thiết để khoa học, công nghệ và nguồn nhân lực trở thành nền tảng nâng cao năng lực quốc gia về biển.
Kỳ 1: Điểm nghẽn khoa học và công nghệ biển
Để biển trở thành không gian phát triển mới, Việt Nam cần nâng cao năng lực nghiên cứu, hiểu biết về đại dương và làm chủ những công nghệ phục vụ khai thác, sử dụng bền vững tài nguyên biển. Tuy nhiên, từ điều tra cơ bản đến nghiên cứu, thử nghiệm và chuyển giao công nghệ vẫn còn nhiều rào cản. Hạ tầng thiếu đồng bộ, nguồn lực phân tán, dữ liệu chưa được kết nối cùng những bất cập trong cơ chế tài chính đang hạn chế hiệu quả nghiên cứu và khả năng đưa các kết quả khoa học vào thực tiễn.
Hạ tầng thiếu đồng bộ
Tại Viện Hải dương học (Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam), câu chuyện đầu tư trang thiết bị phục vụ nghiên cứu biển cho thấy một bất cập đáng suy nghĩ. Theo đó, Viện đã được trang bị thiết bị lặn tự hành có khả năng hoạt động ở độ sâu tới 1.000m, cùng các hệ thống định vị, lấy mẫu và khảo sát chuyên dụng. Tuy nhiên, theo ông Hồ Văn Thệ, Phó Viện trưởng Viện Hải dương học, một trong những cản trở lớn nhất hiện nay là chưa có tàu nghiên cứu phù hợp, cũng như phương án và nguồn kinh phí thuê tàu để triển khai các nhiệm vụ nghiên cứu biển xa bờ.
Không chỉ các viện nghiên cứu, khó khăn về kinh phí duy trì hạ tầng chuyên dụng cũng xuất hiện tại các cơ sở đào tạo. Theo Phó Giáo sư, Tiến sĩ Phạm Văn Thuần, Phó Hiệu trưởng Trường Đại học Hàng hải Việt Nam, nhà trường được trao tặng tàu thực hành với trọng tải 4.576 tấn và sức chứa 202 người, được tích hợp sẵn 2 hệ thống mô phỏng (buồng máy và buồng lái) phục vụ cho đào tạo và nghiên cứu. Song chi phí duy trì lên tới khoảng 30 tỷ đồng/năm, tạo áp lực lớn về tài chính cho nhà trường. Thực tế này cho thấy, việc được đầu tư phương tiện, trang thiết bị mới chỉ là một phần, trong khi kinh phí vận hành, bảo dưỡng và nâng cấp cũng cần được bảo đảm lâu dài để các cơ sở đào tạo, nghiên cứu phát huy hiệu quả nguồn lực đã đầu tư.
Trong khi đó, theo Đại tá, Tiến sĩ Phạm Duy Nam, Phó Tổng Giám đốc Trung tâm Nhiệt đới Việt-Nga (Bộ Quốc phòng), nghiên cứu biển đòi hỏi nguồn lực đầu tư lớn, dài hạn, từ tàu khảo sát, trạm quan trắc, phòng thí nghiệm đến hệ thống dữ liệu và đội ngũ chuyên gia. Tuy nhiên, các nguồn lực hiện phân tán tại nhiều bộ, ngành, viện nghiên cứu, trường đại học, doanh nghiệp và lực lượng quốc phòng, với mục tiêu đầu tư và cơ chế quản lý khác nhau.
Đáng chú ý, qua tìm hiểu nguy cơ đầu tư trùng lặp, khai thác chưa hiệu quả khi các cơ sở nghiên cứu tổ chức cùng đầu tư, vận hành hạ tầng khép kín theo từng ngành, từng lực lượng. Trong khi đó, có nhiều nhiệm vụ dân sự và quốc phòng trên biển có nhu cầu về phương tiện, công nghệ và chuyên môn tương đồng. Sự thiếu kết nối này khiến nguồn lực bị chia nhỏ, khó hình thành những hệ thống nghiên cứu đủ mạnh ở tầm quốc gia.
Một điểm nghẽn khác có thể thấy là thiếu cơ chế kết nối và chuyển giao công nghệ hai chiều giữa khu vực dân sự và quốc phòng. Hiện nay, nhiều công nghệ có tiềm năng lưỡng dụng như trí tuệ nhân tạo, robot biển, phương tiện tự hành, cảm biến và vật liệu mới đã được nghiên cứu, phát triển. Tuy nhiên, để đưa vào sử dụng cần trải qua quá trình đánh giá, thử nghiệm trong điều kiện thực tế, hoàn thiện tiêu chuẩn kỹ thuật và xác định đơn vị tiếp nhận. Chính việc thiếu một cơ chế kết nối các công đoạn trung gian khiến nhiều công nghệ có tiềm năng chưa thể chuyển hóa thành năng lực ứng dụng thực tế.
Ở góc độ quản lý, Tiến sĩ Trần Quốc Cường, Vụ trưởng Vụ Khoa học Xã hội và Tự nhiên (Bộ Khoa học và Công nghệ), cũng chỉ ra hệ thống viện, trường và cơ sở nghiên cứu biển còn phân tán, thiếu các trung tâm nghiên cứu liên ngành đủ mạnh. Hoạt động nghiên cứu chủ yếu được tổ chức theo từng ngành, lĩnh vực, chưa hình thành sự liên kết đồng bộ từ điều tra cơ bản đến phát triển và ứng dụng công nghệ
Ngoài ra, năng lực nghiên cứu biển sâu, xa bờ, công nghệ khảo sát đáy biển, thiết bị ngầm, năng lượng ngoài khơi và công nghệ lưỡng dụng còn hạn chế; nhiều lĩnh vực mới chỉ dừng ở mức tiếp cận hoặc ứng dụng quy mô hẹp. Trong khi đó, số lượng các nhiệm vụ khoa học và công nghệ biển được triển khai chưa nhiều, quy mô nhỏ lẻ, chưa tương xứng với yêu cầu thực tiễn.
Vướng cơ chế và nguồn lực
Có thể thấy, nghiên cứu biển đòi hỏi đầu tư lớn và dài hạn, nhưng nguồn kinh phí dành cho lĩnh vực này còn hạn chế. Trong giai đoạn 2016-2025, Bộ Khoa học và Công nghệ đã tài trợ hơn 100 nhiệm vụ liên quan đến biển, với tổng kinh phí khoảng 800 tỷ đồng, bình quân khoảng 80 tỷ đồng mỗi năm. Mức đầu tư này cho thấy khoảng cách giữa nguồn lực hiện có với yêu cầu giải quyết những bài toán công nghệ chiến lược về biển.
Theo Tiến sĩ Vũ Mạnh Hùng, Vụ trưởng Vụ Kinh tế ngành, Ban Chính sách, Chiến lược Trung ương, phát triển khoa học và công nghệ biển của Việt Nam chưa được quan tâm, đầu tư đúng mức. Hệ thống cơ sở nghiên cứu và đội ngũ cán bộ khoa học và công nghệ biển còn thiếu và yếu; các công trình nghiên cứu chất lượng cao chưa nhiều, chất lượng nghiên cứu chưa đồng đều, hiệu quả ứng dụng còn hạn chế. Việt Nam cũng chưa có các nghiên cứu tại vùng biển quốc tế để phục vụ nghiên cứu và khai thác đại dương trong tương lai. Những hạn chế này bắt nguồn từ sự thiếu hụt nguồn lực tài chính, từ cả ngân sách nhà nước và khu vực tư, để triển khai các đề án, dự án, nhiệm vụ phát triển kinh tế biển theo Nghị quyết số 36-NQ/TW ngày 22/10/2018 về chiến lược phát triển bền vững kinh tế biển việt nam đến năm 2030, tầm nhìn đến năm 2045
Tuy nhiên, khó khăn không chỉ xuất phát từ quy mô đầu tư. Cơ chế tài chính và tổ chức thực hiện nhiệm vụ khoa học-công nghệ cũng bộc lộ nhiều bất cập.
Theo báo cáo tổng kết Chương trình phát triển khoa học cơ bản trong lĩnh vực Hóa học, Khoa học sự sống, Khoa học trái đất và Khoa học biển giai đoạn 2017-2025 (Chương trình 562), thủ tục phê duyệt, xét chọn đề tài còn phức tạp, kéo dài. Công tác thanh quyết toán và giải ngân kinh phí trong giai đoạn đánh giá vẫn chịu quy trình kiểm soát đầu vào chặt chẽ, trong khi cơ chế khoán chi thực chất dựa trên sản phẩm cuối cùng chưa được triển khai đầy đủ.
Đặc biệt, những vướng mắc trong mua sắm hóa chất, sinh phẩm và vật tư thí nghiệm chuyên sâu theo quy định về đấu thầu đã ảnh hưởng đến tiến độ nghiên cứu. Việc triển khai Luật Đấu thầu năm 2023 và các văn bản hướng dẫn ở giai đoạn đầu thực hiện đã làm chậm công tác mua sắm, giải ngân của nhiều đề tài cấp bộ và cấp quốc gia thuộc giai đoạn 2023-2025. Không chỉ vậy, ngân sách nhà nước cấp cho Quỹ NAFOSTED (Quỹ Phát triển khoa học và công nghệ Quốc gia) được bảo đảm kinh phí 500 tỷ đồng/năm, nhưng thực tế nguồn kinh phí cấp hằng năm thường xuyên dưới 300 tỷ đồng. Việc thiếu hụt nguồn lực kéo dài khiến Quỹ phải tạm dừng hoặc cắt giảm mạnh số lượng đề tài tài trợ mới trong các năm 2020, 2021 và 2022, ảnh hưởng đến tính liên tục của hoạt động nghiên cứu khoa học.
Trong khi đó, nghiên cứu biển có những đặc thù rất lớn, chi phí đầu tư cao, thời gian khảo sát dài, điều kiện tác nghiệp khắc nghiệt, nhiều nhiệm vụ đòi hỏi sự phối hợp liên ngành, liên vùng và chấp nhận rủi ro trong nghiên cứu. Những yêu cầu ấy khó có thể được giải quyết hiệu quả nếu tiếp tục áp dụng cách thức tổ chức nhiệm vụ, phân bổ nguồn lực và đánh giá kết quả thiếu linh hoạt.
Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm phát biểu tại Hội nghị toàn quốc sơ kết 1 năm 6 tháng triển khai thực hiện Nghị quyết số 57-NQ/TW.
Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm phát biểu tại Hội nghị toàn quốc sơ kết 1 năm 6 tháng triển khai thực hiện Nghị quyết số 57-NQ/TW.
Kết luận của Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm tại Hội nghị toàn quốc sơ kết 1 năm 6 tháng triển khai Nghị quyết số 57-NQ/TW ngày 22/12/2024 về đột phá phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số quốc gia cho thấy khâu yếu nhất hiện nay là tổ chức thực hiện. Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm yêu cầu phải tập trung nguồn lực làm chủ và phát triển các công nghệ chiến lược thành sản phẩm cụ thể, trong đó có công nghệ biển. Đối với từng công nghệ chiến lược, phải xác định rõ mục tiêu theo các mốc 1 năm, 3 năm, 5 năm và 10 năm về công nghệ được làm chủ.
Những yêu cầu này thực sự có ý nghĩa đối với nghiên cứu biển, lĩnh vực đòi hỏi nguồn lực lớn, thời gian dài và cơ chế thực hiện phù hợp với điều kiện đặc thù.
Thiếu dữ liệu và ứng dụng
Bên cạnh những bất cập về hạ tầng và cơ chế tài chính, khoa học và công nghệ biển còn đối mặt với khoảng trống lớn về dữ liệu điều tra cơ bản, một trong những nền tảng quan trọng phục vụ nghiên cứu, quản lý và khai thác không gian biển.
Theo số liệu của Cục Biển và Hải đảo Việt Nam công tác thành lập hải đồ tỷ lệ 1:200.000 đã bao phủ khoảng 82% diện tích biển được thống kê, trong khi điều tra địa chất và khoáng sản biển ở tỷ lệ chi tiết 1:100.000 mới chỉ đạt 7,5%.
Những con số này phản ánh sự thiếu hụt đáng kể về dữ liệu nền phục vụ nghiên cứu và quản trị biển. Trong khi các lĩnh vực như cảng biển nước sâu, năng lượng ngoài khơi và nuôi biển công nghiệp đòi hỏi thông tin chi tiết về địa hình, địa chất, điều kiện hải văn và môi trường, nhiều khu vực vẫn chưa được điều tra ở tỷ lệ tương ứng.
Theo Phó Giáo sư, Tiến sĩ Nguyễn Như Trung, Viện Các khoa học Trái đất (Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam), dữ liệu biển còn phân tán tại nhiều cơ quan, thiếu chuẩn chung và chưa có hạ tầng dữ liệu biển quốc gia đồng bộ. Trong khi đó, mạng lưới quan trắc, nhất là vùng biển sâu, xa bờ, còn thưa, thiếu hoạt động quan trắc dài hạn và theo thời gian thực.
Đáng chú ý, nhiều khu vực biển sâu chưa được điều tra cơ bản đầy đủ về hải dương học, đa dạng sinh học, môi trường, địa chất, địa vật lý và tài nguyên. Hoạt động khảo sát, quan trắc biển sâu vẫn phụ thuộc vào thiết bị, công nghệ nước ngoài, trong khi năng lực làm chủ công nghệ trong nước còn hạn chế.
Có thể thấy, sự phân tán dữ liệu vì thế làm giảm hiệu quả nghiên cứu liên ngành, dự báo rủi ro và hỗ trợ ra quyết định. Không chỉ vậy, khoảng cách giữa nghiên cứu và ứng dụng công nghệ, điều này được thể hiện rõ trong lĩnh vực nuôi biển.
Theo Tiến sĩ Nhữ Văn Cẩn, Phó Cục trưởng Cục Thủy sản và Kiểm ngư (Bộ Nông nghiệp và Môi trường), Việt Nam có khoảng 9.000 cơ sở nuôi biển, nhưng hơn 80% vẫn sử dụng lồng gỗ truyền thống với quy mô hộ gia đình. Trong khi đó, phát triển nuôi biển công nghiệp, nhất là ở vùng biển mở, đòi hỏi hệ thống lồng bè chịu sóng, gió lớn, thiết bị vận hành hiện đại và công nghệ quan trắc môi trường, kiểm soát dịch bệnh phù hợp.
Hạn chế về ứng dụng công nghệ bộc lộ rõ trong cơn bão Yagi năm 2024. Theo Cục Thủy sản và Kiểm ngư, nhiều lồng gỗ truyền thống tại Quảng Ninh và Hải Phòng bị thiệt hại nặng, trong khi lồng tròn làm từ vật liệu HDPE chịu thiệt hại không đáng kể. Thực tế này cho thấy vai trò quan trọng của khoa học-công nghệ trong nâng cao khả năng chống chịu thiên tai, giảm thiểu thiệt hại và hiện đại hóa sản xuất. Tuy nhiên, việc ứng dụng công nghệ mới trên diện rộng vẫn còn hạn chế, khiến nhiều cơ sở tiếp tục phụ thuộc vào phương thức nuôi truyền thống và dễ bị tổn thương trước thiên tai.
Tình trạng ứng dụng khoa học và công nghệ chưa đồng đều cũng được Giáo sư, Tiến sĩ Mai Trọng Nhuận, Đại học Quốc gia Hà Nội chỉ ra. Theo ông, hoạt động ứng dụng khoa học và công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số hiện chủ yếu tập trung ở các doanh nghiệp lớn và những địa phương có kinh tế biển phát triển như Thành phố Hồ Chí Minh, Khánh Hòa. Trong khi đó, nhiều địa phương vẫn duy trì phương thức sản xuất truyền thống, làm gia tăng áp lực lên môi trường và đa dạng sinh học biển. Đáng chú ý, mạng lưới quan trắc còn thiếu tính tự động, chủ yếu hình thành theo từng dự án, chưa bao phủ toàn quốc; phần lớn thiết bị và phần mềm chuyên sâu vẫn phải nhập khẩu do năng lực sản xuất trong nước còn hạn chế. Điều này cho thấy khoảng cách trong tiếp cận và ứng dụng công nghệ không chỉ tồn tại giữa các doanh nghiệp mà còn giữa các địa phương, ảnh hưởng đến khả năng chuyển đổi sang kinh tế biển hiện đại, bền vững.
Một điểm nghẽn khác là thiếu điều kiện thử nghiệm công nghệ trong môi trường biển thực tế.
Đại tá, Tiến sĩ Phạm Duy Nam, Phó Tổng Giám đốc Trung tâm Nhiệt đới Việt-Nga (Bộ Quốc phòng) cho rằng, nhiều công nghệ có thể đạt kết quả tốt trong phòng thí nghiệm nhưng chưa đủ điều kiện chuyển giao nếu chưa được kiểm chứng khả năng hoạt động trong môi trường sóng, gió, độ mặn, ăn mòn và những yêu cầu vận hành đặc thù trên biển.
Trong khi đó, các cơ sở thử nghiệm thực địa còn thiếu, chưa có cơ chế kết nối hiệu quả giữa đơn vị nghiên cứu, nơi thử nghiệm và bên tiếp nhận sản phẩm. Chính khoảng trống này khiến nhiều công nghệ có tiềm năng ứng dụng vẫn khó vượt qua giai đoạn hoàn thiện để đưa vào sử dụng thực tế.
Khoảng cách giữa nghiên cứu và ứng dụng còn được phản ánh qua kết quả các chương trình khoa học và công nghệ cấp quốc gia. Theo báo cáo Chương trình khoa học và công nghệ cấp quốc gia giai đoạn 2016–2020: “Nghiên cứu khoa học và công nghệ phục vụ quản lý biển, hải đảo và phát triển kinh tế biển” (mã số KC.09/16-20) có hơn 160 bài báo quốc tế nhưng chỉ có 6 kết quả sở hữu trí tuệ. Số lượng các đề tài có kết quả được đưa ngay vào áp dụng thực tiễn còn khá khiêm tốn, chỉ đạt khoảng trên 25%.
Theo Ban Chủ nhiệm Chương trình, hạn chế lớn nhất và nguyên nhân chính của những hạn chế đó là mối liên kết, kết hợp giữa nhóm thực hiện đề tài, dự án với doanh nghiệp, cơ quan, tổ chức có nhu cầu sử dụng kết quả nghiên cứu chỉ hoàn toàn tự phát chứ chưa có sự tham gia trực tiếp, những đặt hàng cụ thể từ phía đối tác và đặc biệt chưa có những cơ chế hợp tác cụ thể, chưa có những ràng buộc mang tính pháp lý, pháp luật mà hai bên phải tuân thủ.
Chia sẻ thêm về vấn đề này, Tiến sĩ Trần Quốc Cường, Vụ trưởng Vụ Khoa học Xã hội và Tự nhiên (Bộ Khoa học và Công nghệ) cho biết, doanh nghiệp biển chưa tham gia mạnh vào quá trình đặt hàng nghiên cứu, đồng tài trợ, thử nghiệm và thương mại hóa công nghệ. Trong khi đó, những lĩnh vực như công nghệ biển sâu, thiết bị ngầm, năng lượng ngoài khơi hay công nghệ sinh học biển thường đòi hỏi nguồn vốn lớn, thời gian dài và tiềm ẩn rủi ro. Việc thiếu những cơ chế chia sẻ rủi ro, thử nghiệm có kiểm soát và nguồn lực đổi mới sáng tạo càng làm hạn chế sự tham gia của doanh nghiệp.
Không chỉ vậy, hợp tác quốc tế và ngoại giao khoa học biển cũng chưa trở thành trụ cột tương xứng với yêu cầu phát triển. Theo Bộ Khoa học và Công nghệ, Việt Nam chưa khai thác hiệu quả các cơ chế hợp tác song phương, đa phương trong nghiên cứu biển. Trong bối cảnh công nghệ khảo sát, quan trắc biển sâu còn phụ thuộc đáng kể vào nước ngoài, những hạn chế này tiếp tục ảnh hưởng đến khả năng tiếp nhận tri thức, chuyển giao công nghệ và nâng cao năng lực tự chủ nghiên cứu.
Từ thực tiễn các cơ sở nghiên cứu, cơ quan quản lý và doanh nghiệp có thể thấy, những điểm nghẽn khoa học và công nghệ biển tồn tại ở nhiều khâu và có mối liên hệ chặt chẽ. Khi những điểm nghẽn này chưa được tháo gỡ, khoảng cách giữa năng lực nghiên cứu với yêu cầu ứng dụng và làm chủ công nghệ biển sẽ tiếp tục kéo dài, ảnh hưởng trực tiếp đến mục tiêu xây dựng Việt Nam trở thành quốc gia biển mạnh.
Ngày xuất bản: Tháng 11/2026
Chỉ đạo thực hiện: Đinh Song Linh
Nội dung: Tiến Đức, Trần Thường, Bích Liên, Ngọc Hiếu, Quang Thọ, Hữu Tùng
Trình bày: Đức Duy
Ảnh: Bộ Khoa học và Công nghệ, Viện Hàn lâm Khoa học công nghệ Việt Nam, VIMC, PVN, Đại học Hàng Hải.