Khi khoa học-công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số trở thành những động lực quyết định năng lực cạnh tranh quốc gia, yêu cầu đặt ra đối với khu vực kinh tế nhà nước không chỉ là giữ vai trò chủ đạo, mà còn phải thực sự trở thành lực lượng dẫn dắt, mở đường và kiến tạo những không gian phát triển mới.
Mới đây, ngày 6/7/2026, Ban Chỉ đạo Trung ương về hoàn thiện thể chế và thực thi pháp luật đã ban hành kết luận của Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm tại phiên họp thứ nhất. Theo đó, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước khẳng định, kinh tế nhà nước giữ vai trò chủ đạo, nhưng không phải bằng khẩu hiệu, bao cấp, độc quyền, ưu đãi hành chính hay cơ chế xin-cho. Vai trò này phải được thể hiện bằng năng lực dẫn dắt, điều tiết, giữ ổn định kinh tế vĩ mô, bảo đảm các cân đối lớn của nền kinh tế và chi phối những lĩnh vực then chốt, thiết yếu, chiến lược. Khu vực kinh tế nhà nước phải tuân thủ kỷ luật thị trường, kỷ luật tài chính, nâng cao chất lượng quản trị và trách nhiệm giải trình.
Tinh thần ấy đang mở ra một giai đoạn phát triển mới cho kinh tế nhà nước: không còn chỉ là "trụ cột" bảo đảm ổn định vĩ mô, mà phải vươn lên làm chủ những "cao điểm chiến lược" của nền kinh tế - từ hạ tầng số, năng lượng, bán dẫn, trí tuệ nhân tạo đến các ngành công nghiệp nền tảng và công nghệ cao.
Loạt bài "Kinh tế nhà nước: Làm chủ các 'cao điểm chiến lược' để dẫn dắt nền kinh tế" sẽ phân tích những yêu cầu mới đối với doanh nghiệp nhà nước, nhận diện các rào cản cần tháo gỡ, đồng thời phản ánh những nỗ lực chuyển mình để khu vực kinh tế nhà nước thực sự trở thành lực lượng tiên phong trong hiện thực hóa khát vọng phát triển đất nước nhanh, bền vững và tự chủ trong kỷ nguyên mới.
Nắm giữ khối tài sản hơn 4,3 triệu tỷ đồng và đóng góp tới 25% ngân sách quốc gia, doanh nghiệp nhà nước tiếp tục khẳng định vị thế "xương sống" vững chắc của nền kinh tế. Tuy nhiên, những nút thắt trong thể chế, phương thức hoạt động ... chưa khai thác hiệu quả tiềm năng của khu vực kinh tế nhà nước. Với việc định vị lại nội hàm khu vực kinh tế này và "cởi trói" cơ chế, chuyển mạnh tư duy quản trị sẽ thúc đẩy kinh tế nhà nước phát huy vai trò trụ cột, dẫn dắt trong các lĩnh vực chiến lược của quốc gia.
01. Vị thế "trụ cột" và những nút thắt
Báo cáo số 846/BC-CP ngày 29/9/2025 của Chính phủ gửi Quốc hội về hoạt động đầu tư, quản lý, sử dụng vốn nhà nước tại doanh nghiệp trong phạm vi toàn quốc năm 2024 (Báo cáo số 846) cho thấy, cả nước có 815 doanh nghiệp có vốn góp của nhà nước, gồm 476 doanh nghiệp do Nhà nước nắm giữ 100% vốn điều lệ; 197 doanh nghiệp do Nhà nước nắm giữ hơn 50% vốn điều lệ và 142 doanh nghiệp do Nhà nước nắm giữ từ 50% vốn điều lệ trở xuống.
Các doanh nghiệp này nắm giữ 4.336.285 tỷ đồng, tăng 8% so với đầu năm 2024. Tổng doanh thu đạt 2.930.753 tỷ đồng, tăng 9% so với năm 2023. Nộp ngân sách nhà nước 439.884 tỷ đồng, tăng 17% so với năm 2023 và chiếm khoảng 25% tổng thu ngân sách quốc gia.
BÁO CÁO HOẠT ĐỘNG ĐẦU TƯ NĂM 2024
Quy mô doanh nghiệp
Tài chính & Kết quả
Trong số đó, một số tập đoàn, tổng công ty có số lợi nhuận nộp vào ngân sách lớn, như Tập đoàn Công nghiệp-Viễn thông quân đội (Viettel) nộp 18.817 tỷ đồng; Tổng công ty Đầu tư và kinh doanh vốn nhà nước nộp 9.140 tỷ đồng; Tập đoàn Công nghiệp-Năng lượng quốc gia Việt Nam nộp 5.366 tỷ đồng...
Chính phủ nhận định, các doanh nghiệp nhà nước tiếp tục thực hiện tốt việc bảo toàn, phát triển vốn, tài sản, cơ bản hoàn thành nhiệm vụ sản xuất, kinh doanh, đầu tư phát triển theo kế hoạch được phê duyệt.
Từ đó cho thấy, vai trò chi phối, chủ đạo của doanh nghiệp nhà nước, trọng tâm là các tập đoàn, tổng công ty, trong việc ổn định kinh tế vĩ mô, kiềm chế lạm phát, đối phó với những biến động của thị trường, đồng thời thúc đẩy tăng trưởng kinh tế quốc gia.
Tuy nhiên, Báo cáo số 846 cũng chỉ ra số lỗ lũy kế của các doanh nghiệp nhà nước vẫn còn lớn, một số doanh nghiệp chưa tối ưu hóa hiệu quả nguồn vốn, quyết định đầu tư khi năng lực tài chính chưa đáp ứng yêu cầu, chủ yếu dựa vào vốn vay.
Nghị quyết số 79/NQ-TW đã nhận định
Việc quản lý, khai thác và sử dụng nhiều nguồn lực, tài sản của Nhà nước chưa thực sự hiệu quả, chưa gắn với yêu cầu hạch toán kinh tế đầy đủ, còn lãng phí, thất thoát... Đồng thời, thẳn thắn chỉ ra, các doanh nghiệp nhà nước-lực lượng nòng cốt của kinh tế nhà nước, hoạt động chưa hiệu quả, chưa tương xứng với vị trí, nguồn lực đang nắm giữ...
Qua đó, cho thấy vẫn còn nhiều tồn tại, hạn chế trong hoạt động của thành phần kinh tế này. Nghị quyết số 79/NQ-TW đã nhận định, việc quản lý, khai thác và sử dụng nhiều nguồn lực, tài sản của Nhà nước chưa thực sự hiệu quả, chưa gắn với yêu cầu hạch toán kinh tế đầy đủ, còn lãng phí, thất thoát... Đồng thời, thẳn thắn chỉ ra, các doanh nghiệp nhà nước-lực lượng nòng cốt của kinh tế nhà nước, hoạt động chưa hiệu quả, chưa tương xứng với vị trí, nguồn lực đang nắm giữ...
Có nhiều nguyên nhân dẫn đến những vướng mắc nêu trên, nhưng chủ yếu do hạn chế trong tư duy; chưa đồng bộ về mặt thể chế, pháp luật; nhân lực chưa đáp ứng yêu cầu và quan trọng là mối quan hệ giữa Nhà nước-thị trường-xã hội chưa được giải quyết hợp lý đã tạo ra rào cản vô hình trong việc khai thác, phát triển nguồn lực kinh tế nhà nước.
02. Cuộc cách mạng về định vị vai trò kinh tế nhà nước
Như vậy, sau hơn 80 năm xây dựng và phát triển, sau gần 40 năm thực hiện công cuộc đổi mới đất nước, kinh tế nhà nước dù ở thời kỳ nào vẫn luôn được khẳng định giữ vai trò chủ đạo trong nền kinh tế nhưng chưa tương xứng với vị trí cũng như chưa đóng vai trò “tiên phong”.
Để xóa bỏ các rào cản, nâng tầm hiệu quả, trao đổi với phóng viên Báo Nhân Dân, Tiến sĩ Nguyễn Quốc Việt, Trường đại học Kinh tế, Đại học Quốc gia Hà Nội khẳng định: Nghị quyết 79-NQ/TW nhấn mạnh “Nâng cao hiệu quả, phát huy vai trò chủ đạo, tiên phong, định hướng chiến lược của kinh tế nhà nước trong những ngành, lĩnh vực then chốt, thiết yếu, chiến lược” đã tạo nên một cuộc cách mạng tư duy trong cách nhìn nhận và định vị vai trò của Kinh tế nhà nước từ cấp độ gốc rễ.
Quan điểm hiện nay, Nhà nước tái khẳng định kinh tế nhà nước bao gồm tổng thể các nguồn lực và nhấn mạnh, phải đưa các nguồn lực đó vào thực hiện vai trò chủ đạo của mình, bao gồm: Đất đai, tài nguyên khoáng sản, tài nguyên nước, vùng biển, vùng trời, không gian ngầm; Các công trình kết cấu hạ tầng do Nhà nước đầu tư xây dựng; Ngân sách nhà nước; Dự trữ quốc gia; Các quỹ tài chính nhà nước ngoài ngân sách; Doanh nghiệp nhà nước; Tổ chức tín dụng nhà nước; Vốn nhà nước tại doanh nghiệp do Nhà nước nắm giữ từ 50% vốn điều lệ trở xuống; Đơn vị sự nghiệp công lập...
Tiến sĩ Nguyễn Quốc Việt phân tích, việc làm rõ nội hàm kinh tế nhà nước như trên nhằm bảo đảm thống nhất về nhận thức, từ đó chi phối đến công tác phân bổ và quản lý nguồn lực quốc gia sao cho hiệu quả, toàn diện nhất.
Làm rõ hơn vai trò của doanh nghiệp nhà nước được nêu trong Nghị quyết số 79, Tiến sĩ Việt chỉ ra, doanh nghiệp nhà nước cũng có được vị thế mới. Thay vì bó hẹp vào mục tiêu bảo toàn 100% vốn ngân sách, giờ đây doanh nghiệp nhà nước được coi là một trong những công cụ để thực hiện các mục tiêu chiến lược và tạo ra đột phá kinh tế. Nhà nước giao những nguồn lực cụ thể cho các doanh nghiệp nhà nước, trao cho họ vị thế và quyền tự chủ để sử dụng nguồn lực hiệu quả nhất nhằm kiến tạo giá trị phát triển cho xã hội, đất nước và kinh tế.
Bước đột phá này làm thay đổi hoàn toàn hệ khung tư duy về vai trò của kinh tế nhà nước và doanh nghiệp nhà nước, dẫn dắt đến những giải pháp căn cơ nhằm xóa bỏ các điểm nghẽn đã tồn tại trước kia.
03. Chuyển trục quản lý sang đổi mới, kiến tạo
Nghị quyết số 79 nêu rõ: “Tiếp tục đổi mới mạnh mẽ tư duy trong lãnh đạo, chỉ đạo; chuyển mạnh từ quản lý hành chính sang kiến tạo phát triển, quản trị hiện đại, hành động quyết liệt”.
Nhiều năm liền nghiên cứu về vấn đề đổi mới phương thức quản lý, lãnh đạo, chỉ đạo, Tiến sĩ Nguyễn Quốc Việt khẳng định: Phải thay đổi tư duy quản lý hành chính nặng nề.
Phải thay đổi tư duy quản lý hành chính nặng nề.
Thứ nhất là tách bạch hoàn toàn nhiệm vụ công ích, nhiệm vụ chính trị với hoạt động kinh doanh. Cơ chế này tạo điều kiện thuận lợi cho các đơn vị chủ lực như EVN hay Petrolimex phát huy tối đa năng lực và vai trò dẫn dắt trong các lĩnh vực trọng yếu như năng lượng và dự trữ xăng dầu quốc gia. Sự chuyển đổi này giúp xóa bỏ sự chồng chéo. Một mặt, doanh nghiệp có thể tập trung hoàn toàn vào việc nâng cao hiệu quả và năng lực cạnh tranh theo cơ chế thị trường; mặt khác các nguồn lực nhà nước được quản lý độc lập, minh bạch và hiệu quả.
Thứ hai, đó chính là việc trao quyền quản lý các hạ tầng chiến lược cho doanh nghiệp nhà nước một cách rõ ràng, tránh tình trạng bộ ngành quản lý chồng chéo, khiến ranh giới về tài sản và quyền hạn giao cho doanh nghiệp trở nên mập mờ, ví dụ như giao hẳn một vùng biển để doanh nghiệp có quyền chủ động liên kết, hợp tác đầu tư với các đối tác nước ngoài.
Giáo sư, Tiến sĩ, Hoàng Văn Cường, Phó Chủ tịch Hội đồng Giáo sư Nhà nước, Đại biểu Quốc hội Khóa XV, cho rằng đây là cơ chế trao quyền chưa từng có. Việc phân cấp, phân quyền, nâng cao tính tự chủ, tự chịu trách nhiệm đồng thời áp dụng nguyên tắc quản lý rủi ro và chuyển mạnh từ tiền kiểm sang hậu kiểm sẽ giúp tạo ra đột phá mà không bị cản trở bởi bất kỳ rào cản hành chính hay pháp lý nào.
Là một doanh nghiệp nhà nước, thụ hưởng trực tiếp phương thức “kiến tạo” thay vì “quản lý” như trước kia, ông Lê Hoàng Minh, Chủ tịch Hội đồng thành viên Tổng Công ty Quản lý bay Việt Nam (VATM) chia sẻ với phóng viên Báo Nhân Dân: Các quy trình pháp lý rườm rà trước đây thường làm kéo dài thời gian thực hiện dự án, có thể dẫn đến việc doanh nghiệp bỏ lỡ những nhịp đầu tư chiến lược. Cơ chế này đẩy mạnh phân cấp, phân quyền, trao sự chủ động giúp tự chủ trong việc quyết định đầu tư, huy động vốn và điều hành, doanh nghiệp sẽ nắm bắt cơ hội hiệu quả và linh hoạt hơn, đồng thời gắn với trách nhiệm giải trình cao. Phương thức hậu kiểm đòi hỏi tập thể lãnh đạo doanh nghiệp phải nghiên cứu kỹ lưỡng và vận dụng pháp luật một cách chuẩn xác, dựa trên nền tảng tuân thủ pháp lý nghiêm ngặt. Điểm khác biệt trong tư duy quản trị mà Nghị quyết 79 đặt ra, đó là yêu cầu 100% tập đoàn kinh tế, tổng công ty nhà nước áp dụng nguyên tắc quản trị của OECD.
Tiến sĩ Nguyễn Tú Anh, chuyên gia kinh tế cho biết, theo báo cáo “State-Owned Enterprises and Sustainability” (OECD 2025), việc áp dụng ESG (Quản trị-Môi trường-Xã hội) trong doanh nghiệp nhà nước không chỉ nhằm minh bạch hóa mà còn để quản trị rủi ro chiến lược. Về trụ cột môi trường OECD khuyến nghị doanh nghiệp nhà nước (đặc biệt trong các ngành năng lượng, logistics, khoáng sản theo NQ 79) phải báo cáo theo chuẩn IFRS S2 (Climate-related Disclosures) gồm chỉ số phát thải, rủi ro vật chất và rủi ro chuyển đổi, định giá Carbon nội bộ. Những báo cáo này là "ngôn ngữ chung" về tài chính bền vững toàn cầu.
Với tư duy này, “sự kiến tạo” sẽ định hướng các doanh nghiệp Việt Nam phải tự hoàn thiện chu trình hoạt động theo thông lệ quốc tế.
Cuối cùng, một cơ chế mạnh mẽ, trực tiếp đối với người điều khiển con tầu doanh nghiệp đã được đưa ra, đó là cơ chế bảo vệ cán bộ dám nghĩ, dám làm và dám dấn thân vào các lĩnh vực kinh doanh mạo hiểm. Nếu có rủi ro xảy ra nhưng người cán bộ thực hiện với động cơ trong sáng, không trục lợi thì cần được chấp nhận và bảo vệ. Bởi lẽ, ở những lĩnh vực mới, thể chế và chính sách thường chưa hoàn thiện, luôn tiềm ẩn những rủi ro và mạo hiểm nhất định, nên chúng ta buộc phải chấp nhận thực tế đó.
Ông Lê Hoàng Minh, Chủ tịch Hội đồng thành viên Tổng Công ty Quản lý bay Việt Nam chia sẻ quan điểm: “Tôi cho rằng, việc ban hành các Nghị quyết như Nghị quyết 79, cùng một hành lang pháp lý đủ dày dặn để bảo vệ những cán bộ, đảng viên dám nghĩ, dám làm, dám chịu trách nhiệm, sẽ tạo nên động lực vô cùng mạnh mẽ. Điều đó sẽ tiếp thêm sức mạnh cho những con người luôn sẵn sàng cống hiến vì lợi ích chung, bằng cả cái tâm và khát vọng phát triển đất nước”.
Tôi cho rằng, việc ban hành các Nghị quyết như Nghị quyết 79, cùng một hành lang pháp lý đủ dày dặn để bảo vệ những cán bộ, đảng viên dám nghĩ, dám làm, dám chịu trách nhiệm, sẽ tạo nên động lực vô cùng mạnh mẽ.
Đổi mới quản trị theo hướng kiến tạo, trao quyền mạnh mẽ nhằm hóa giải mọi rào cản, tạo ra cơ chế khuyến khích sự sáng tạo, bứt phá, và giúp khu vực kinh tế nhà nước phát huy tối đa năng lực nội sinh, khai thác hiệu quả nguồn lực được giao; từ đó chuyển hóa những nguồn lực khổng lồ thành động lực tăng trưởng mạnh mẽ, đưa kinh tế nhà nước bứt phá khỏi những giới hạn cũ.
***
“Đây là cơ chế trao quyền chưa từng có”.
Giáo sư, Tiến sĩ, Hoàng Văn Cường,
Phó Chủ tịch Hội đồng Giáo sư Nhà nước, Đại biểu Quốc hội Khóa XV
***
“Điểm khác biệt trong tư duy quản trị mà Nghị quyết 79 đặt ra, đó là yêu cầu 100% tập đoàn kinh tế, tổng công ty nhà nước áp dụng nguyên tắc quản trị của OECD”.
Ông Lê Hoàng Minh,
Chủ tịch Hội đồng thành viên Tổng Công ty Quản lý bay Việt Nam (VATM)
Ngày xuất bản: 7/2026
Thực hiện: Hoàng Nhật, Thảo Lê, Quỳnh Trang, Minh Phương
Thiết kế mỹ thuật: Ngọc Diệp
(Bài có sử dụng hỗ trợ của AI trong thiết kế)