Mới đây, tại Kỳ họp thứ nhất của Hội đồng nhân dân thành phố Hà Nội khóa XVII, nhiệm kỳ 2026-2031, 100% đại biểu Hội đồng nhân dân có mặt đã tán thành Nghị quyết thông qua Quy hoạch Tổng thể Thủ đô tầm nhìn 100 năm.
Bước vào năm 2026, Hà Nội đứng trước một "vận hội mới" với khối lượng vốn đầu tư công khổng lồ lên tới 156 nghìn tỷ đồng, tăng gấp 1,5 lần so với năm trước. Đây là năm của những "đại công trường" trọng điểm như Vành đai 4, Vành đai 2,5, cầu Tứ Liên, cầu Trần Hưng Đạo... nhằm hiện thực hóa khát vọng phát triển Thủ đô trong kỷ nguyên mới. Tuy nhiên, để những đồ án quy hoạch chiến lược trở thành hiện thực, thành phố phải đối mặt với "bài toán" hóc búa nhất: Giải phóng mặt bằng.
Sự ra đời của Nghị quyết 90/2026/NQ-HĐND – cụ thể hóa các cơ chế đặc thù từ Quốc hội – đã tạo ra một "đòn bẩy" pháp lý mạnh mẽ, cho phép Hà Nội chủ động áp dụng mức bồi thường đất cao gấp 1,5 đến 2 lần so với quy định hiện hành. Thế nhưng, từ "con số" trên văn bản đến "mặt bằng sạch" ngoài thực địa là một hành trình đầy áp lực, nơi bản lĩnh của hệ thống chính trị cơ sở được thử thách qua từng cuộc đối thoại, từng phương án tái định cư và từng nguyện vọng an sinh của người dân.
Báo Nhân Dân thực hiện loạt bài nhằm đi sâu phân tích cách Hà Nội đang vận hành những "xung lực" chính sách mới để hóa giải mâu thuẫn lợi ích, khơi thông nguồn lực và trên hết là tìm thấy sự đồng thuận trong nhân dân – chìa khóa vàng để đưa các dự án cấp bách về đích đúng tiến độ, tạo nền móng để từng bước thực hiện đồ án quy hoạch tổng thể đưa Thủ đô vươn mình trong kỷ nguyên mới.
Sức ép “tuyến đầu” và trách nhiệm của hệ thống chính trị cơ sở
Yêu cầu ấy được thể hiện nhất quán trong chỉ đạo điều hành của Thành phố. Tại hội nghị giao ban đầu tư công đầu tháng 3/2026, Chủ tịch UBND TP Hà Nội Vũ Đại Thắng yêu cầu các địa phương chủ động hơn trong thực thi khi Thành phố đã phân cấp mạnh, đồng thời vận dụng linh hoạt các cơ chế bồi thường, hỗ trợ giải phóng mặt bằng, tăng cường đối thoại, giải quyết kịp thời kiến nghị chính đáng của người dân, gắn bồi thường với tái định cư và ổn định sinh kế lâu dài, không để thủ tục hành chính kéo dài ảnh hưởng tiến độ dự án.
Chủ tịch UBND Thành phố Vũ Đại Thắng đề nghị các địa phương tiếp tục phát huy kinh nghiệm đã đạt được trong thời gian qua, vận dụng linh hoạt các cơ chế, chính sách bồi thường, hỗ trợ giải phóng mặt bằng.
Chủ tịch UBND Thành phố Vũ Đại Thắng đề nghị các địa phương tiếp tục phát huy kinh nghiệm đã đạt được trong thời gian qua, vận dụng linh hoạt các cơ chế, chính sách bồi thường, hỗ trợ giải phóng mặt bằng.
Ở tầm rộng hơn, yêu cầu hoàn thiện thể chế, hiện đại hóa quản trị và đầu tư đồng bộ hạ tầng Thủ đô tiếp tục được đặt ra rõ nét. Ngày 17/3/2026, Bộ Chính trị ban hành Nghị quyết số 02-NQ/TW về xây dựng và phát triển Hà Nội trong kỷ nguyên mới, xác định định hướng dài hạn, trong đó giải phóng mặt bằng là một khâu then chốt gắn với tiến độ triển khai các dự án hạ tầng lớn.
Áp lực ấy hiện lên khá rõ qua khối lượng công việc mà hệ thống chính trị cơ sở đang trực tiếp gánh vác. Tại xã Thư Lâm nếu năm 2025 địa bàn có 59 dự án thực hiện giải phóng mặt bằng với tổng diện tích thu hồi hơn 311,37ha, liên quan 3.750 hộ gia đình, cá nhân, thì bước sang năm 2026, kế hoạch tăng lên 97 dự án, khoảng 524,82ha, với 4.820 hộ liên quan.
Đoàn giám sát số 01 của Thành ủy Hà Nội làm việc với Ban Thường vụ Đảng ủy xã Thư Lâm. Ảnh: T. Hải
Đoàn giám sát số 01 của Thành ủy Hà Nội làm việc với Ban Thường vụ Đảng ủy xã Thư Lâm. Ảnh: T. Hải
Từ góc độ quản lý dự án, ông Vũ Trọng Thư, Giám đốc Ban Quản lý dự án đầu tư - hạ tầng phường Việt Hưng, cho rằng hiện nay giải phóng mặt bằng ở nhiều xã, phường không còn là công việc mang tính thời điểm của từng dự án riêng lẻ, mà đã trở thành áp lực thường xuyên đối với chính quyền cơ sở.
Theo ông, trên các trục giao thông lớn như Vành đai 2,5, Quốc lộ 6, Quốc lộ 1A hay Quốc lộ 21, khó khăn không chỉ nằm ở diện tích cần thu hồi, mà còn ở những vấn đề gắn với đời sống, phong tục, tập quán, trong đó có việc di dời mồ mả. “Muốn mặt bằng đi được thì cơ sở không chỉ phải nắm chắc chính sách, mà còn phải rất kiên trì, thận trọng và mềm dẻo trong đối thoại, vận động”, ông Thư nói.
Từ đối thoại thực chất đến đồng thuận trong dân
Từ góc độ pháp lý và thực tiễn thực hiện, Luật sư Nguyễn An Bình, Trưởng Văn phòng Luật sư Nguyễn An Bình và Cộng sự (Đoàn Luật sư thành phố Hà Nội), cho rằng với những dự án có phạm vi thu hồi đất lớn, liên quan nhiều hộ dân, nhiều loại tài sản và nhiều yếu tố gắn với đời sống dân cư, áp lực ở cơ sở không chỉ nằm ở khâu thủ tục, mà còn ở toàn bộ quá trình tổ chức thực hiện. Theo ông, từ xác minh nguồn gốc đất, kiểm đếm, lập phương án bồi thường, hỗ trợ, tái định cư đến đối thoại và giải thích chính sách cho người dân, mỗi khâu đều đòi hỏi sự chặt chẽ, chính xác và thống nhất. Nếu cơ chế là điều kiện cần, thì năng lực thực thi ở cơ sở mới quyết định việc cơ chế ấy có chuyển thành kết quả cụ thể hay không.
Ông Mai Ngọc Sơn, Phó Chủ tịch UBND xã Gia Lâm, cho rằng ở cơ sở, điều khó nhất không chỉ là hoàn tất thủ tục, mà là làm sao để người dân hiểu rõ chính sách, thấy quyền lợi của mình được xem xét thỏa đáng và yên tâm với phương án sau di dời. Theo ông, nếu thông tin không đầy đủ hoặc giải thích không đến nơi đến chốn thì rất dễ phát sinh băn khoăn, so sánh, thậm chí khiếu nại; ngược lại, khi chính quyền chủ động đối thoại, công khai phương án và giải quyết kịp thời những kiến nghị chính đáng thì đồng thuận sẽ cao hơn nhiều.
Thực tiễn từ phường Cầu Giấy cho thấy, để gỡ khó cho công tác giải phóng mặt bằng, bên cạnh cơ chế chính sách, cách tổ chức thực hiện tại cơ sở có vai trò đặc biệt quan trọng. Theo thông tin từ phường Cầu Giấy và phản ánh của báo chí, trong quá trình triển khai dự án đường Vành đai 2,5, các chi bộ tổ dân phố tại đây đã được cung cấp thông tin từ sớm để đảng viên nắm chắc chủ trương, thống nhất trong tuyên truyền, vận động; chính quyền đồng thời chuyển từ cách làm thiên về “thông báo” sang đối thoại thực chất với người dân.
Cán bộ địa phương bám sát hiện trường, rà soát phương án quy hoạch, tháo gỡ vướng mắc mặt bằng để sớm triển khai thi công tuyến đường kết nối.
Cán bộ địa phương bám sát hiện trường, rà soát phương án quy hoạch, tháo gỡ vướng mắc mặt bằng để sớm triển khai thi công tuyến đường kết nối.
Các phương án bồi thường, hỗ trợ được công khai, minh bạch; những nguyện vọng chính đáng như tái định cư tại chỗ hay các vấn đề liên quan đến di dời mộ phần đều được lắng nghe, giải thích và kiến nghị kịp thời. Nhờ đó, việc di chuyển toàn bộ 359 ngôi mộ đã hoàn thành trong chưa đầy 3 tháng, sớm hơn 7 ngày so với chỉ đạo; đến thời điểm khởi công, địa phương đã bàn giao 24.656m² đất sạch, tương đương khoảng 81% diện tích phải giải phóng mặt bằng của đoạn
Nếu Cầu Giấy cho thấy hiệu quả của cách làm đồng bộ trong tạo đồng thuận, thì thực tiễn từ phường Yên Hòa lại cho thấy rõ hơn khối lượng công việc hành chính, pháp lý và dân sinh mà một phường phải trực tiếp gánh vác trong quá trình giải phóng mặt bằng.
Theo thông báo của UBND phường Yên Hòa về tiến độ thực hiện Dự án đường Vành đai 2,5, địa phương đã ban hành 366/366 thông báo thu hồi đất; hoàn thành điều tra, khảo sát, đo đạc, kiểm đếm đối với 366/366 trường hợp; hoàn thành di chuyển 82/82 ngôi mộ trong phạm vi thu hồi đất; đồng thời tiếp tục xác minh nguồn gốc, quá trình sử dụng đất để lập phương án bồi thường, hỗ trợ, tái định cư theo thẩm quyền.
Văn bản này cho thấy công tác giải phóng mặt bằng ở cơ sở không chỉ dừng lại ở việc vận động người dân bàn giao mặt bằng, mà còn bao gồm cả việc xác định quỹ đất tái định cư, tổ chức hỗ trợ tạm cư và cập nhật kịp thời cho người dân về các chính sách, hệ số bồi thường liên quan.
Từ Yên Hòa có thể thấy, áp lực ở cơ sở không chỉ nằm ở một vài khâu thủ tục, mà là cả một chuỗi công việc đòi hỏi sự chính xác, kiên trì và trách nhiệm giải trình.
Nhìn rộng ra toàn tuyến Vành đai 2,5 - trục giao thông dài gần 20km của Thủ đô, có thể thấy rõ mức độ chi phối của công tác giải phóng mặt bằng đối với tiến độ dự án. Sau hơn một thập kỷ triển khai, dù 11,28km đã được hoàn thành, vẫn còn hơn 2km chưa thể khép kín. Riêng đoạn Ngụy Như Kon Tum- Nguyễn Trãi dài gần 1km, liên quan hơn 485 thửa đất, khoảng 700 hộ gia đình, cá nhân và 4 tổ chức có đất, tài sản trong phạm vi thu hồi.
Một dự án trọng điểm chậm tiến độ kéo dài gần 10 năm, từ mốc dự kiến hoàn thành năm 2017 đến đầu năm 2026 vẫn chưa thể khép kín, cho thấy trong nhiều trường hợp, tiến độ không chỉ phụ thuộc vào thiết kế hay nguồn vốn, mà phụ thuộc rất lớn vào khả năng giải phóng mặt bằng và năng lực tổ chức thực hiện ở cơ sở. Khi mặt bằng chưa được bàn giao đầy đủ, dự án khó có thể đi tiếp đúng như kế hoạch.
Hóa giải mâu thuẫn lợi ích bằng đối thoại thực chất và đồng bộ chính sách
Dẫu vậy, những kết quả bước đầu không có nghĩa các vướng mắc trong công tác giải phóng mặt bằng đã được tháo gỡ đồng đều ở mọi địa bàn. Thực tế từ tiếp xúc cử tri vẫn cho thấy bồi thường, hỗ trợ và tái định cư tiếp tục là mối quan tâm lớn ở cơ sở. Tại cuộc tiếp xúc cử tri của Đoàn đại biểu Quốc hội TP Hà Nội, cử tri phường Tây Hồ đã kiến nghị xem xét lại chính sách bồi thường, hỗ trợ tái định cư khi thu hồi đất để hạn chế khiếu kiện kéo dài.
Ông Trần Anh Tuấn, Trưởng ban Tư vấn pháp luật và Thông tin truyền thông, Viện Kinh tế và Pháp luật Quốc tế, cho rằng việc nội dung này được nêu tại diễn đàn dân cử cho thấy đây không chỉ là băn khoăn của từng hộ dân trong vùng dự án, mà còn là yêu cầu chung về tính minh bạch và khả năng tạo yên tâm của chính sách. Theo ông, đồng thuận chỉ hình thành khi người dân được giải thích đầy đủ, được lắng nghe thực chất và thấy quyền lợi của mình được bảo đảm bằng những phương án khả thi.
Đồng thuận chỉ hình thành khi người dân được giải thích đầy đủ, được lắng nghe thực chất và thấy quyền lợi của mình được bảo đảm bằng những phương án khả thi.
Ông Trần Anh Tuấn, Trưởng ban Tư vấn pháp luật và Thông tin truyền thông, Viện Kinh tế và Pháp luật Quốc tế.
Chính vì vậy, quy mô vốn dành riêng cho bồi thường, tái định cư năm 2026 của Hà Nội cũng ở mức rất lớn. Tại kỳ họp HĐND TP Hà Nội cuối tháng 1/2026, Phó Chủ tịch UBND TP Hà Nội Nguyễn Xuân Lưu cho biết riêng nguồn vốn bồi thường, tái định cư khi Nhà nước thu hồi đất trong kế hoạch đầu tư công năm 2026 lên tới 12.642,883 tỷ đồng.
Để đáp ứng yêu cầu giải phóng mặt bằng nhanh, gấp cho các dự án như Vành đai 1, Vành đai 2,5, cầu Tứ Liên, cầu Trần Hưng Đạo, tuyến đường kết nối sân bay Gia Bình với Thủ đô Hà Nội hay phần diện tích còn lại của Khu công nghệ cao Hòa Lạc, Thành phố đã phải chủ động ứng trước và bổ sung vốn cho các dự án. Những con số ấy cho thấy giải phóng mặt bằng không còn là câu chuyện của từng dự án riêng lẻ, mà đã trở thành một khâu có tác động trực tiếp tới nhịp triển khai các dự án hạ tầng trọng điểm của Hà Nội. Nếu khâu này bị chậm, toàn bộ mục tiêu về tiến độ, giải ngân và hiệu quả đầu tư đều khó có thể đi trọn vẹn.
Ở góc nhìn chuyên môn, chuyên gia giao thông - hạ tầng đô thị nhận định: Thực tiễn cũng ghi nhận những trường hợp cho thấy khi cơ chế và tổ chức thực hiện tạo được sự đồng thuận, tiến độ có thể bứt lên rất nhanh. Dự án đường Vành đai 4 - Vùng Thủ đô là một ví dụ điển hình: các địa phương đã cơ bản hoàn thành giải phóng mặt bằng với tổng diện tích đất thu hồi khoảng 1.425,82/1.426ha, đạt 99,99%, đồng thời hoàn thành di chuyển mộ, xây dựng khu tái định cư, di chuyển điện cao thế cùng các công trình ngầm, nổi.
Hà Nội đang đi đúng hướng khi xác định khâu GPMB là yếu tố then chốt trong triển khai các dự án giao thông; theo ông, khi có đủ mặt bằng, các dự án lớn sẽ thành hình nhanh chóng. Nhận định này không chỉ đúng với một công trình cụ thể, mà còn phản ánh một quy luật chung của các dự án hạ tầng đô thị: mặt bằng thông thì dự án mới có cơ hội đi nhanh và đi tới đích. Ở đây, vai trò của cơ chế đặc thù là rất quan trọng, nhưng điều làm nên kết quả sau cùng vẫn là chất lượng tổ chức thực hiện và khả năng tạo được sự đồng thuận thực chất trong nhân dân.
“Theo ông Trần Anh Tuấn, thực tiễn triển khai cũng cho thấy chính sách bồi thường hiện hành ở một số trường hợp đã bộc lộ hạn chế, nhất là khi Hà Nội đồng thời thực hiện nhiều dự án trọng điểm. Việc Thành phố bổ sung các chính sách hỗ trợ về tạm cư, di chuyển mộ và thưởng bàn giao mặt bằng đúng tiến độ cho thấy yêu cầu tiếp tục hoàn thiện chính sách theo hướng sát thực tế hơn, minh bạch hơn và khả thi hơn trong quá trình áp dụng”.
Cán bộ, kỹ thuật viên khảo sát hiện trường, đối chiếu bản vẽ tuyến đường 25m nối khu trung tâm thương mại Gia Thụy với đường 40m khu đô thị mới Việt Hưng – một trong những dự án hạ tầng trọng điểm đang được đẩy nhanh tiến độ.
Cán bộ, kỹ thuật viên khảo sát hiện trường, đối chiếu bản vẽ tuyến đường 25m nối khu trung tâm thương mại Gia Thụy với đường 40m khu đô thị mới Việt Hưng – một trong những dự án hạ tầng trọng điểm đang được đẩy nhanh tiến độ.
Nhìn rộng ra, thực tiễn cho thấy công tác giải phóng mặt bằng không thể chỉ được thúc đẩy bằng yêu cầu về tiến độ. Trong bối cảnh Hà Nội đồng thời triển khai nhiều dự án trọng điểm, chính sách bồi thường hiện hành ở một số trường hợp đã bộc lộ những hạn chế nhất định, ảnh hưởng đến tiến độ giải phóng mặt bằng. Trên cơ sở đó, Thành phố đã bổ sung một số chính sách hỗ trợ về tạm cư, di chuyển mộ và thưởng bàn giao mặt bằng đúng tiến độ. Điều đó cho thấy, dù cơ chế đã được mở thêm, hiệu quả thực thi vẫn phụ thuộc rất lớn vào khả năng đưa chính sách vào thực tế một cách minh bạch, thống nhất và thuyết phục.
Nhìn từ thực tiễn đó có thể thấy, trong điều hành phát triển đô thị, tiến độ là yêu cầu bắt buộc; nhưng để tiến độ trở thành kết quả bền vững, năng lực tổ chức thực hiện ở cơ sở giữ vai trò đặc biệt quan trọng. Từ Cầu Giấy, Yên Hòa đến những địa bàn đang gánh hàng chục dự án như Thư Lâm, có thể thấy giải phóng mặt bằng không chỉ là chuyện của văn bản hay hệ số bồi thường, mà còn là câu chuyện của cách tổ chức thực hiện, của chất lượng đối thoại và của mức độ người dân cảm thấy mình được bảo đảm quyền lợi một cách thực chất. Khi những điều ấy được làm đến nơi đến chốn, sự đồng thuận không còn là khái niệm chung chung, mà trở thành nền tảng để các dự án được triển khai đúng tiến độ.
Bên công trường Vành đai 2,5 đang thi công, bà Bùi Thanh Nga, một người dân vừa bàn giao phần diện tích đất cuối cùng của gia đình, chia sẻ: “Lúc đầu chúng tôi cũng đắn đo nhiều lắm. Nhưng khi cán bộ phường kiên trì giải thích rõ về quyền lợi tái định cư, lại thấy cây cầu, con đường đang hình thành dần, mình cũng nhẹ lòng hơn khi nhường đất cho dự án”.
Cái “nhẹ lòng” của người dân như bà Nga chính là thước đo chính xác nhất cho bản lĩnh hành động của hệ thống cơ sở. Khi những nút thắt trong lòng dân được tháo gỡ bằng sự minh bạch và chân thành, đó cũng là lúc những “đại công trường” thực sự bứt phá, đưa Hà Nội tiến vào kỷ nguyên mới với một tâm thế tự tin và nhân văn nhất.
Ngày xuất bản: 31/3/2026
Chỉ đạo: Phan Hùng - Kim Phương Bình
Tổ chức sản xuất: Hồng Vân
Thực hiện: Thùy Linh - Thảo Lê
Trình bày: Hoài Thu
Built with Shorthand