Phó Chủ tịch Quốc hội Lê Minh Hoan: Pháp luật phải là đòn bẩy phát triển!

Nhìn lại 40 năm Đổi mới, nông nghiệp thường được nhắc đến như một trong những trụ cột bền bỉ nhất của nền kinh tế Việt Nam. Trước thềm Xuân 2026, trao đổi cùng Báo Nhân Dân, ông Lê Minh Hoan - Ủy viên Trung ương Đảng, Phó Chủ tịch Quốc hội, nguyên Bộ trưởng Nông nghiệp và Phát triển nông thôn nhận định: Lĩnh vực có giá trị đặc biệt này cần được nhìn nhận đúng và được bảo vệ trong các chiến lược phát triển dài hạn.

Phó Chủ tịch Quốc hội Lê Minh Hoan: Tôi cho rằng, điều mấu chốt là ngành nông nghiệp đã hoàn thành tốt vai trò bảo đảm an ninh lương thực quốc gia và duy trì sinh kế cho hàng chục triệu nông dân. Đồng thời, vị thế nông nghiệp Việt Nam được khẳng định trên trường quốc tế, không chỉ là con số về xuất khẩu, mà quan trọng hơn, Việt Nam được các tổ chức quốc tế xem là một trong những trung tâm đổi mới sáng tạo hệ thống lương thực, thực phẩm trên thế giới. Đồng thời, nông nghiệp còn giữ gìn không gian văn hóa nông thôn và các mối quan hệ cộng đồng, những yếu tố có ý nghĩa lâu dài đối với sự phát triển bền vững của đất nước. Nông nghiệp Việt Nam không chỉ là một ngành kinh tế, mà còn là nền tảng xã hội quan trọng, như người xưa đã tổng kết “phi nông bất ổn”. Thực tiễn cho thấy, mỗi khi kinh tế gặp khó khăn, nông thôn vẫn là nơi đón nhận và điều tiết lao động, nông thôn là vùng nguyên liệu lớn cho công nghiệp chế biến ở khu vực đô thị.

Phó Chủ tịch Quốc hội Lê Minh Hoan: Câu chuyện manh mún, nhỏ lẻ, tự phát trong sản xuất nông nghiệp là thách thức lớn khi chuyển sang nền nông nghiệp hiện đại, chuyên nghiệp. Rào cản lớn nhất hiện nay là tư duy sản xuất còn nặng về sản lượng, trong khi kinh tế nông nghiệp đòi hỏi cách tiếp cận toàn diện theo chuỗi giá trị và giá trị thặng dư của chuỗi giá trị. Không ít nơi vẫn coi nông dân chỉ là người sản xuất, chưa đặt nông dân vào vị trí chủ thể trong các chiến lược chuyển đổi nông nghiệp.

Bên cạnh đó, một trong những thách thức lớn hiện nay là cách nhìn nông nghiệp và nông dân chủ yếu theo hướng từ trên xuống, trong khi chưa nhìn đủ từ dưới lên. Hoạt động nông nghiệp diễn ra hằng ngày, hằng giờ; giá cả nông sản có thể biến động nhiều lần trong một mùa vụ. Nếu chính sách và công tác quản lý chỉ dựa vào báo cáo định kỳ và các con số tổng hợp, rất dễ chậm nhịp so với thực tiễn.

Khi chính quyền địa phương hai cấp chủ yếu quan tâm đến sản lượng, kim ngạch xuất khẩu mà thiếu sâu sát với diễn biến thị trường và đời sống nông dân, thì chuỗi ngành hàng dễ bị đứt gãy, các mắt xích liên kết trở nên lỏng lẻo, hệ sinh thái ngành hàng rơi vào tình trạng rời rạc. Do đó, chính quyền địa phương phải là trung tâm nối kết hệ sinh thái ngành hàng.

Nhìn rộng ra, chúng ta cần hệ sinh thái ngành hàng mạnh, hoạt động thực chất, trong đó chính quyền địa phương là trục kết nối quan trọng. Chính quyền không can thiệp sâu vào thị trường, nhưng cũng không khoán trắng cho thị trường, đó chính là tư duy kiến tạo, khởi tạo và vai trò định hướng xã hội chủ nghĩa. Cần có chính sách khuyến khích các mối quan hệ hợp tác ổn định, lâu dài giữa nông dân và doanh nghiệp, thay vì chỉ tập trung vào hỗ trợ ngắn hạn.

Tôi cho rằng, để tháo gỡ căn cơ những rào cản này, cần đặc biệt chú trọng nâng cao năng lực của người nông dân theo hướng tri thức hóa và chuyên nghiệp hóa. Nông dân cần được trang bị kiến thức, kỹ năng và tư duy để có khả năng hấp thu khoa học - công nghệ, tham gia chuyển đổi số, từ đó tạo ra giá trị gia tăng cao hơn cho nông sản và nâng cao năng suất lao động trong khu vực nông nghiệp.

Phó Chủ tịch Quốc hội Lê Minh Hoan: Thật ra, nguy cơ lớn nhất không phải là thiếu công nghệ, mà là nông dân không được tham gia một cách thực chất vào quá trình chuyển đổi số. Quá trình này phải giúp nông dân tiếp cận thông tin, tri thức và thị trường thuận lợi hơn. Khi nông dân làm chủ được công nghệ, họ sẽ không bị tụt lại phía sau trong cơn lốc chuyển đổi số. Tôi có đề xuất mỗi địa phương cần thành lập Trung tâm Đổi mới sáng tạo, là nơi gắn khoa học-công nghệ và chuyển đổi số với địa phương bằng những dự án cụ thể, địa bàn cụ thể. Đây cũng là nơi khoa học hàn lâm chuyển thành khoa học đại chúng. Đó cũng là tinh thần lan tỏa tri thức trong Luật Khoa học, Công nghệ và Đổi mới sáng tạo.

Chuyển đổi số trong nông nghiệp phải bắt đầu từ thay đổi tư duy và cách tổ chức sản xuất. Khi nông dân được tổ chức tốt hơn thông qua hợp tác xã và liên kết chuỗi, công nghệ và dữ liệu mới phát huy hiệu quả. Công nghệ chỉ phát huy sức mạnh khi cộng đồng nông dân, hợp tác xã cùng sử dụng, kết nối, chia sẻ. Công nghệ không thể thay thế con người, mà chỉ hỗ trợ con người làm tốt hơn những việc vốn có trong sản xuất và kinh doanh nông nghiệp.

"Khi nông dân được tổ chức tốt hơn thông qua hợp tác xã và liên kết chuỗi, công nghệ và dữ liệu mới phát huy hiệu quả"
Phó Chủ tịch Quốc hội Lê Minh Hoan

Phó Chủ tịch Quốc hội Lê Minh Hoan:Dù công nghệ, dữ liệu hay phương thức quản lý có thay đổi thế nào, thì mục tiêu cuối cùng của chính sách vẫn là nâng cao đời sống người dân. Người làm chính sách cần thường xuyên bám sát cơ sở, lắng nghe từ thực tiễn. Nếu rời xa thực tiễn, chính sách dù tốt đến đâu, nhân văn đến đâu cũng khó đi vào cuộc sống. Cần hiểu tâm lý học nông dân và xã hội học nông thôn để chính sách ban hành được bà con đón nhận vì không có gì cao xa, phức tạp, và khi làm sẽ có người hỗ trợ.

Ngoài ra, nông dân sản xuất theo kinh nghiệm truyền thống, đôi khi chạy theo đám đông, cho nên nông sản không tuân thủ những đặc tính của thị trường. Như vậy, cần đến hệ thống tiêu chuẩn, quy chuẩn, quy trình, chứng nhận, truy xuất nguồn gốc phù hợp hơn với quy mô sản xuất. Hạ tầng logistics và thông tin thị trường cũng là những yếu tố cần được quan tâm đồng bộ.

Phó Chủ tịch Quốc hội Lê Minh Hoan: Chính sách tốt không chỉ là hỗ trợ thêm nguồn lực, mà còn phải thực hiện được mục tiêu nâng cao kinh tế tập thể, chuỗi liên kết. Tuy nhiên, trên thực tế còn tồn tại sự vận hành rời rạc, thiếu đồng bộ giữa các chính sách về đất đai, tín dụng, khoa học - công nghệ và thị trường khiến cho người nông dân và doanh nghiệp gặp khó khăn trong tiếp cận nguồn lực.

Vấn đề đất đai vẫn là câu chuyện dài, đặc biệt là việc tích tụ, tập trung đất nông nghiệp để sản xuất quy mô lớn. Tín dụng cho nông nghiệp còn nặng về tài sản thế chấp, trong khi giá trị lớn nhất lại nằm ở tri thức bản địa, niềm tin cộng đồng và chuỗi liên kết. Cần hỗ trợ cho mô hình hợp tác xã có chiến lược dài hạn để huy động nguồn lực đa kênh từ xã hội chứ không chỉ có một kênh duy nhất từ Nhà nước. Khoa học - công nghệ nhiều khi chưa đến được ruộng đồng vì thiếu cơ chế trung gian chuyển giao hiệu quả. Còn thị trường thì vẫn là “khâu yếu”, nơi nông dân thường đứng ở vị thế thấp nhất trong chuỗi giá trị.

Quốc hội có vai trò then chốt trong việc hoàn thiện hệ thống pháp luật, tạo hành lang pháp lý ổn định và minh bạch cho nông nghiệp phát triển bền vững

Phó Chủ tịch Quốc hội Lê Minh Hoan

Nhưng sâu xa hơn, điểm nghẽn lớn nhất là tư duy làm chính sách còn thiên về quản lý đầu vào, chưa chú trọng kiến tạo đầu ra; còn quen với cách “chia nhỏ để quản”, hơn là “kết nối để cùng phát triển”. Khi pháp luật chưa khuyến khích mạnh mẽ liên kết chuỗi, chưa tạo động lực cho doanh nghiệp đồng hành dài hạn với nông dân thì rủi ro vẫn dồn về phía người yếu thế nhất.

Tôi cho rằng, Quốc hội có vai trò then chốt trong việc hoàn thiện hệ thống pháp luật, tạo hành lang pháp lý ổn định và minh bạch cho nông nghiệp phát triển bền vững. Luật pháp không chỉ để quản lý, mà phải tạo động lực cho đổi mới sáng tạo và liên kết sản xuất. Bên cạnh đó, Quốc hội cần tăng cường giám sát để chính sách khi ban hành thật sự đi vào cuộc sống và phục vụ lợi ích của nhân dân.

Pháp luật khi đó không chỉ là “rào chắn an toàn”, mà trở thành “đòn bẩy phát triển”, giúp nông nghiệp Việt Nam đi xa hơn, bền vững hơn và tự tin hơn trong hành trình hội nhập.