SỰ TIẾP NỐI MỘT DÒNG CHẢY LỊCH SỬ

Phóng viên: Thưa ông, khi được điều động từ Thông tấn xã Việt Nam về làm Tổng Biên tập Báo Nhân Dân năm 2021, thời điểm tờ báo vừa tròn 70 năm, ông nhìn nhận trọng trách ấy như thế nào trong bối cảnh báo chí đang bước vào giai đoạn chuyển đổi số sâu rộng?

Tổng Biên tập Lê Quốc Minh: Năm 2021 là một thời điểm rất đặc biệt. Báo Nhân Dân vừa tròn 70 năm hình thành và phát triển, một chặng đường đủ dài để tạo nên truyền thống, uy tín và bản lĩnh. Nhưng đồng thời, đó cũng là giai đoạn báo chí Việt Nam đứng trước một bước ngoặt mới: chuyển đổi số không còn là xu hướng, mà đã trở thành yêu cầu bắt buộc.

Khi được điều động từ Thông tấn xã Việt Nam về nhận nhiệm vụ, tôi ý thức rất rõ đây không chỉ là sự thay đổi vị trí công tác, mà là sự tiếp nối một dòng chảy lịch sử. Báo Nhân Dân không đơn thuần là một cơ quan báo chí; đó là cơ quan ngôn luận của Đảng, là tiếng nói chính thống của Đảng, Nhà nước và nhân dân. Vì vậy, bất kỳ sự đổi mới nào cũng phải đặt trên nền tảng giữ vững bản lĩnh chính trị và tôn chỉ, mục đích.

Thách thức lớn nhất khi đó không phải là “làm khác đi”, mà là làm thế nào để báo Đảng giữ vai trò trung tâm trong một môi trường truyền thông phân mảnh mạnh mẽ. Mạng xã hội, nền tảng xuyên biên giới, thuật toán phân phối nội dung đang định hình lại thói quen tiếp nhận thông tin của công chúng, đặc biệt là giới trẻ. Nếu báo chí chính thống không chuyển mình kịp thời, khoảng cách giữa thông tin chính thống và công chúng sẽ ngày càng xa.

Tuy nhiên, tôi không nhìn chuyển đổi số như một câu chuyện thuần túy công nghệ. Đối với tôi, đó là sự thay đổi về tư duy tổ chức nội dung. Công nghệ chỉ là công cụ; điều quyết định vẫn là chất lượng thông tin, chiều sâu phân tích và khả năng dẫn dắt dư luận xã hội. Vì vậy, ngay từ đầu nhiệm kỳ, định hướng của tôi là kết hợp công nghệ hiện đại với nền tảng tư liệu chính thống, phong phú mà Báo Nhân Dân đã tích lũy suốt bảy thập kỷ.

Tôi cũng ý thức rằng việc mình là người đầu tiên sau nhiều thập kỷ không đi lên từ nội bộ Báo Nhân Dân tạo ra một tâm thế khác. Điều đó đòi hỏi sự cầu thị, lắng nghe và tôn trọng truyền thống của tờ báo. Đổi mới không có nghĩa là phủ nhận những gì đã có; đổi mới là làm cho những giá trị cốt lõi ấy được thể hiện bằng ngôn ngữ của thời đại mới.

Nhìn lại, tôi cho rằng trọng trách lớn nhất khi nhận nhiệm vụ năm 2021 không phải là tạo ra những thay đổi bề nổi, mà là khởi động một quá trình chuyển đổi có hệ thống - để Báo Nhân Dân bước vào thập niên mới với nền tảng vững vàng hơn, chủ động hơn trước những biến động của môi trường truyền thông toàn cầu.

- Một dấu ấn rõ nét của nhiệm kỳ 2021-2025 là việc Báo Nhân Dân triển khai đổi mới toàn diện sản phẩm báo chí, từ báo in (tổ chức lại trang 1, trang 8; phụ trương sáu vùng kinh tế-xã hội; các số báo đặc biệt...), đến báo điện tử (E-magazine, longform, infographic, video, báo chí dữ liệu) và phát hành đa nền tảng. Theo ông, tiêu chí nào để đo “đổi mới” mà không rơi vào hình thức?

Chúng tôi luôn xác định đổi mới phải bắt đầu từ tư duy nội dung. Không thay đổi cách nghĩ thì rất khó thay đổi sản phẩm.

Báo Nhân Dân là cơ quan ngôn luận của Đảng. Vì vậy, nội dung không thể chạy theo thị hiếu, càng không thể bị cuốn vào nhịp độ thông tin cảm tính. Nhưng điều đó không có nghĩa là giữ nguyên cách thể hiện cũ. Vấn đề đặt ra là làm sao để chủ trương, chính sách được phân tích rõ hơn, gắn với đời sống hơn; làm sao để bài chính luận không chỉ đúng mà còn có sức thuyết phục; làm sao để thông tin về một nghị quyết không dừng ở phản ánh hội nghị, mà đi đến những vấn đề thực tiễn mà cán bộ, đảng viên và người dân quan tâm.

Trong nhiệm kỳ vừa qua, chúng tôi thực hiện đổi mới đồng bộ trên cả báo in và báo điện tử. Với Báo Nhân Dân hằng ngày, trang 1 và trang 8 được tổ chức lại theo hướng tăng cường tính thời sự, đi thẳng vào vấn đề cốt lõi, viết ngắn hơn nhưng đậm thông tin hơn. Các chuyên trang như Hà Nội, Thành phố Hồ Chí Minh, Dân tộc-Miền núi, Dân tộc-Tôn giáo... được nâng chất lượng, bám sát thực tiễn từng lĩnh vực.

Một điểm đặc biệt là việc triển khai các phụ trương chuyên sâu về sáu vùng kinh tế-xã hội. Đây là mô hình tuyên truyền có tính hệ thống, bám sát các nghị quyết của Bộ Chính trị theo từng vùng. Báo Nhân Dân là đơn vị báo chí duy nhất tổ chức tuyên truyền sâu rộng theo cấu trúc vùng như vậy. Điều đó không chỉ phục vụ nhiệm vụ chính trị, mà còn giúp độc giả hiểu rõ hơn về chiến lược phát triển quốc gia trong tổng thể liên kết vùng.

Đối với các sự kiện chính trị trọng đại, đặc biệt là trước, trong và sau Đại hội XIV của Đảng, chúng tôi tổ chức tuyên truyền thành các tuyến bài có chiều sâu, kết hợp phân tích lý luận với tổng kết thực tiễn. Nhiều chuyên trang, chuyên mục được xây dựng theo hướng tri thức chuyên sâu, huy động các nhà nghiên cứu, chuyên gia, nhà quản lý tham gia bình luận, giải thích chính sách một cách hệ thống. Báo không chỉ phản ánh sự kiện, mà đi vào nội dung cốt lõi của văn kiện, làm rõ những vấn đề lớn của đất nước trong giai đoạn mới.

Song song với đó, Báo Nhân Dân phát huy vai trò cơ quan trung tâm kết nối hệ thống báo Đảng địa phương. Thông qua phối hợp tuyên truyền đồng bộ, chia sẻ nội dung và định hướng thông tin thống nhất, sức mạnh của báo Đảng được lan tỏa từ Trung ương tới cơ sở. Khi thông tin được tổ chức thống nhất về lập trường nhưng phong phú về thực tiễn địa phương, hiệu quả định hướng dư luận được nâng cao rõ rệt.

Với các ấn phẩm chuyên san như Nhân Dân cuối tuần, Nhân Dân hằng tháng và Thời Nay, chúng tôi yêu cầu nâng cao tính chuyên đề, tăng cường bình luận, phân tích. Diện mạo mỹ thuật được đầu tư bài bản, nhưng nội dung vẫn là trung tâm. Các số báo đặc biệt được chuẩn bị công phu cả về tư liệu và cách thể hiện, không nhằm tạo điểm nhấn thị giác đơn thuần, mà để những mốc lịch sử lớn được thể hiện bằng ngôn ngữ báo chí hiện đại, có chiều sâu.

Trên nền tảng số, Báo Nhân Dân điện tử đổi mới mạnh mẽ với e-magazine, longform, infographic, video, báo chí dữ liệu; tích hợp nội dung đa nền tảng từ một nguồn tin thống nhất. Chúng tôi xác định rõ không thể chỉ chuyển bài in lên mạng. Mỗi nền tảng có đặc điểm tiếp nhận khác nhau. Nhưng dù ở hình thức nào, yếu tố quyết định vẫn là lập luận và dữ liệu. Nếu thiếu chiều sâu, mọi công cụ hiện đại đều trở nên vô nghĩa. Còn tiêu chí để đo đổi mới, theo tôi, không nằm ở số lượng định dạng hay chiến dịch truyền thông. Đổi mới phải được nhìn ở chất lượng nội dung: bài viết có sắc hơn không, có giúp người đọc hiểu vấn đề rõ hơn không, có góp phần định hướng dư luận hiệu quả hơn không. Đồng thời, phải nhìn vào sự ghi nhận nghề nghiệp và niềm tin thực chất của bạn đọc.

Với Báo Nhân Dân, đổi mới không phải để tạo ấn tượng nhất thời. Đổi mới là để giữ cho tiếng nói của báo Đảng luôn rõ ràng, vững vàng và gần với đời sống trong điều kiện mới. Khi tư duy nội dung được nâng lên, tổ chức sản xuất được khoa học hóa và cách tiếp cận công chúng được điều chỉnh phù hợp, thì đổi mới sẽ đi vào chiều sâu và tạo được bền vững.

- Như trên, ông từng nhấn mạnh rằng đổi mới không phải để gây ấn tượng mà để tăng sức thuyết phục. Trong thực tế điều hành, đâu là thách thức lớn nhất khi vừa phải đổi mới mạnh mẽ, vừa giữ vững chuẩn mực của một tờ báo Đảng?

Thách thức lớn nhất, theo tôi, không nằm ở công nghệ hay nguồn lực, mà nằm ở sự cân bằng. Báo Đảng khác với báo thị trường ở chỗ: Chúng ta không thể đánh đổi chuẩn mực lấy sự chú ý. Nhưng trong môi trường truyền thông số, nếu không tạo được sự chú ý, tiếng nói chính trị có thể bị lấn át. Giữ được cân bằng giữa hai yêu cầu tưởng như đối nghịch đó là bài toán khó nhất.

Tốc độ quan trọng, nhưng độ chính xác quan trọng hơn; lan tỏa rộng là cần thiết, nhưng độ tin cậy mới là tài sản lâu dài. Trong bối cảnh mạng xã hội lan truyền thông tin theo cảm xúc và đôi khi thiếu kiểm chứng, Báo Nhân Dân phải là điểm neo của sự tỉnh táo. Điều đó đòi hỏi quy trình biên tập chặt chẽ, phân tích kỹ lưỡng và sự nhất quán trong lập trường. Một thách thức khác là thay đổi tư duy nội bộ. Đổi mới mạnh mẽ luôn tạo ra tâm lý dè dặt, thậm chí lo ngại. Nhưng tôi tin rằng khi đội ngũ nhìn thấy sản phẩm có chất lượng, thấy nội dung được xã hội đón nhận tích cực và được ghi nhận bằng các giải thưởng nghề nghiệp trong nước và quốc tế, họ sẽ hiểu rằng đổi mới không làm mất bản sắc, mà làm rõ hơn bản sắc trong một hình thức phù hợp với xu hướng.

Nói cách khác, đổi mới thành công khi nó không làm “mỏng” đi tiếng nói của báo Đảng, mà làm tiếng nói ấy rõ hơn, mạnh hơn và gần với đời sống hơn. Đó là thử thách, nhưng cũng là trách nhiệm của người đứng đầu trong giai đoạn chuyển động mạnh mẽ này.

Hiện nay, Nhân Dân là cơ quan báo chí đi đầu trong chuyển đổi số, hai năm liền 2024-2025 lọt vào danh sách 10 cơ quan báo chí trung ương chuyển đổi số xuất sắc, trong đó năm 2025 vươn lên thứ 3/10, với hàng loạt những thay đổi tích cực về tòa soạn hội
tụ, ứng dụng công nghệ làm báo hiện đại.

NÂNG CAO UY TÍN, VỊ THẾ TRUNG TÂM CỦA TỜ BÁO ĐẢNG

- Nhiệm kỳ đầu của ông diễn ra trong bối cảnh đặc biệt nhiều thách thức: giai đoạn đầu là đại dịch Covid-19, báo in suy giảm mạnh; cuối nhiệm kỳ là yêu cầu tinh gọn bộ máy theo chủ trương lớn của Đảng. Ông đã xử lý những bài toán này như thế nào để vừa giữ ổn định hoạt động, vừa duy trì đà đổi mới?

Thực tế, nếu nhìn toàn bộ nhiệm kỳ 2021-2025, có thể nói chúng tôi gần như không có một giai đoạn “dễ thở”. Ngay khi bắt đầu nhiệm vụ, đại dịch Covid-19 bùng phát mạnh, chuỗi phát hành báo in bị gián đoạn, quảng cáo suy giảm nghiêm trọng, nhiều hoạt động kinh tế-xã hội đình trệ. Báo in, vốn đã chịu áp lực chuyển dịch sang môi trường số, lại càng gặp khó khăn.

Trong hoàn cảnh đó, điều đầu tiên chúng tôi xác định là không để đứt gãy nhiệm vụ chính trị. Báo Nhân Dân phải là nguồn thông tin chính thống, chính xác, kịp thời về phòng chống dịch và phục hồi kinh tế-xã hội. Tòa soạn nhanh chóng điều chỉnh phương thức tác nghiệp, đẩy mạnh sản xuất nội dung số, tổ chức làm việc linh hoạt nhưng bảo đảm quy trình kiểm chứng nghiêm ngặt. Chuyển đổi số khi ấy không còn là kế hoạch dài hạn, mà là yêu cầu sống còn.

Song song với đó, chúng tôi từng bước tái cơ cấu hoạt động theo hướng hiệu quả hơn. Hệ thống quản trị nội dung (CMS) được triển khai đồng bộ; ứng dụng AI và dữ liệu lớn hỗ trợ phân tích xu hướng và tối ưu hóa phân phối; quy trình xuất bản được rút ngắn. Chính nhờ sự chủ động này, lượng truy cập Báo Nhân Dân điện tử tăng trưởng rõ rệt, tạo nguồn động lực mới trong bối cảnh báo in suy giảm.

Đến cuối nhiệm kỳ, yêu cầu tinh gọn bộ máy theo Nghị quyết số 18-NQ/TW và các quy định của Trung ương đặt ra một bài toán khác, bài toán tổ chức. Tinh gọn không đơn thuần là giảm đầu mối, mà là tái cấu trúc để hoạt động hiệu lực, hiệu quả hơn. Báo đã hoàn thành việc rà soát, sắp xếp, kiện toàn bộ máy; hợp nhất các đơn vị chức năng; thành lập Ban Công nghệ và Trung tâm Phát triển truyền thông; triển khai kế hoạch tinh giản biên chế. Đến hết tháng 6/2025, đã có 166 người tự nguyện nghỉ theo các nghị định của Chính phủ. Đây là con số không nhỏ, nhưng quá trình được thực hiện trên tinh thần đồng thuận, bảo đảm chế độ chính sách và giữ ổn định tư tưởng.

Tinh gọn để mạnh hơn, không phải để thu hẹp vai trò. Khi tổ chức rõ chức năng, rõ trách nhiệm và ứng dụng công nghệ hiệu quả, quy mô có thể gọn lại nhưng năng lực lại được nâng lên.

Điều tôi luôn nhấn mạnh trong suốt quá trình ấy là: Tinh gọn để mạnh hơn, không phải để thu hẹp vai trò. Khi tổ chức rõ chức năng, rõ trách nhiệm và ứng dụng công nghệ hiệu quả, quy mô có thể gọn lại nhưng năng lực lại được nâng lên. Nhìn lại, tôi cho rằng chính những áp lực ấy buộc chúng tôi phải quyết liệt hơn trong đổi mới và kỷ luật hơn trong quản trị. Với sự quan tâm, định hướng và chỉ đạo trực tiếp, thường xuyên của các đồng chí lãnh đạo cấp cao của Đảng, và sự đồng lòng của đội ngũ những người làm Báo Nhân Dân, chúng ta đã biến khủng hoảng trở thành động lực chuyển mình.

- Trong bối cảnh báo in thu hẹp, kinh tế-xã hội khó khăn sau đại dịch và cơ chế tài chính báo chí có nhiều thay đổi, Báo Nhân Dân đã làm gì để bảo đảm nguồn thu, cải thiện đời sống cán bộ, phóng viên mà vẫn giữ vững tôn chỉ, mục đích của một cơ quan báo Đảng?

Đây là một trong những bài toán khó nhất của nhiệm kỳ. Báo chí thế giới và Việt Nam đều đối mặt với thực tế suy giảm quảng cáo trên báo in, trong khi chi phí vận hành ngày càng tăng. Đối với một tờ báo Đảng, áp lực còn lớn hơn, bởi chúng ta không thể thương mại hóa nội dung để đổi lấy nguồn thu.

Quan điểm của chúng tôi là kinh tế báo chí không tách rời chất lượng nội dung. Nếu nội dung không đủ giá trị, thì rất khó tạo ra nguồn thu bền vững. Vì vậy, bước đi đầu tiên vẫn là nâng chuẩn sản phẩm, làm cho mỗi ấn phẩm có sức hút thật sự với độc giả và đối tác.

Song song với đó, chúng tôi tổ chức lại mô hình kinh tế báo theo hướng chuyên nghiệp hơn. Trung tâm Phát triển truyền thông được thành lập trên cơ sở kiện toàn bộ phận hỗ trợ xuất bản, nhằm xây dựng chiến lược kinh tế báo một cách bài bản thay vì xử lý từng hợp đồng riêng lẻ. Các sự kiện chính trị-văn hóa-truyền thông được tổ chức theo mô hình kết hợp tuyên truyền và huy động nguồn lực xã hội hóa hợp lý, minh bạch.

Việc phát hành cũng được củng cố theo tinh thần thực hiện nghiêm các chỉ thị của Trung ương về mua và đọc báo Đảng, phối hợp chặt chẽ với hệ thống bưu điện và các địa phương để giữ ổn định lượng phát hành. Hiện nay, số lượng phát hành Báo Nhân Dân hằng ngày duy trì khoảng 100.000 bản/ngày; các ấn phẩm Nhân Dân cuối tuần, Nhân Dân hằng tháng, Thời Nay và số Tết đều giữ được quy mô ổn định trong điều kiện chung rất khó khăn.

Chúng tôi cũng đầu tư mạnh vào chuyển đổi số như một giải pháp kinh tế dài hạn. Khi lượng truy cập điện tử tăng, hệ sinh thái đa nền tảng phát triển, thì cơ hội hợp tác truyền thông, quảng bá chính sách, dự án sẽ mở rộng hơn mà vẫn bảo đảm đúng định hướng.

Quan trọng nhất, tôi cho rằng phải giữ được sự minh bạch và kỷ luật tài chính. Mọi hoạt động kinh tế đều phải đặt dưới nguyên tắc: Không ảnh hưởng đến tính độc lập biên tập và tôn chỉ của tờ báo. Chỉ khi đội ngũ tin rằng kinh tế báo chí được vận hành minh bạch, vì lợi ích chung, thì mới tạo được sự đồng thuận. 5 năm qua, trong điều kiện rất khó khăn, Báo Nhân Dân vẫn giữ được ổn định, từng bước cải thiện đời sống cán bộ, phóng viên và tạo nền tảng để phát triển bền vững hơn trong giai đoạn tới.

- Bước sang dấu mốc 75 năm Báo Nhân Dân, ông nhìn nhận chặng đường phía trước như thế nào? Trong bối cảnh Đảng và Nhà nước đẩy mạnh tinh gọn bộ máy, nâng cao hiệu lực, hiệu quả hệ thống chính trị; trí tuệ nhân tạo phát triển nhanh và niềm tin công chúng trở thành yếu tố quyết định, Báo Nhân Dân cần chuẩn bị những nền tảng gì để tiếp tục giữ vai trò trung tâm của báo Đảng?

Dấu mốc 75 năm, theo tôi, không chỉ là một dịp kỷ niệm. Đó là thời điểm để nhìn lại nền tảng mà các thế hệ đi trước đã dày công xây dựng, đồng thời tự hỏi mình phải làm gì để xứng đáng với truyền thống ấy trong điều kiện mới.

Trong bối cảnh hệ thống chính trị đang được tinh gọn theo hướng hiệu lực, hiệu quả hơn; mỗi cơ quan, mỗi vị trí đều phải nâng cao chất lượng thực chất. Báo chí cũng không đứng ngoài xu thế đó. Với Báo Nhân Dân, điều này đặt ra yêu cầu rất rõ: Bộ máy có thể gọn hơn, nhưng tiếng nói phải mạnh hơn; quy trình có thể rút ngắn hơn, nhưng chuẩn mực phải cao hơn.

Song song với đó, trí tuệ nhân tạo và công nghệ dữ liệu đang thay đổi sâu sắc môi trường truyền thông. Tin giả, thông tin bị cắt ghép, thao túng cảm xúc có thể lan truyền rất nhanh. Trong bối cảnh ấy, giá trị cốt lõi của Báo Nhân Dân không nằm ở tốc độ, mà ở độ tin cậy. Nếu 75 năm qua, tờ báo được xây dựng bằng uy tín chính trị và trách nhiệm nghề nghiệp, thì giai đoạn tới phải tiếp tục củng cố uy tín ấy bằng năng lực phân tích, dự báo và kiểm chứng ở mức cao hơn.

Tôi cho rằng có ba nền tảng cần tiếp tục được củng cố.

Thứ nhất là bản lĩnh chính trị và chuẩn mực nghề nghiệp. Đây là “trụ cột” không thể thay thế. Công nghệ có thể thay đổi cách thể hiện, nhưng không thể thay thế lập trường, trách nhiệm và kỷ luật biên tập.

Thứ hai là năng lực số và tư duy dữ liệu. Chúng ta không thể đứng ngoài dòng chảy công nghệ. Ứng dụng AI, phát triển báo chí dữ liệu, tổ chức nội dung đa nền tảng là yêu cầu tất yếu. Nhưng ứng dụng phải có chọn lọc, phục vụ nhiệm vụ chính trị và lợi ích công chúng, không để công nghệ chi phối định hướng.

Thứ ba, và quan trọng nhất, là con người. Sau tinh gọn, mỗi cán bộ, phóng viên phải làm việc với năng suất cao hơn, chuyên nghiệp hơn. Đội ngũ trẻ cần được giao việc lớn hơn, va chạm nhiều hơn để trưởng thành nhanh hơn. Nhưng song song với kỹ năng số, họ phải được bồi dưỡng vững vàng về lý luận, về lịch sử, về truyền thống của tờ báo.

Chính vì vậy, cùng với đổi mới nội dung và công nghệ, chúng tôi cũng chú trọng gìn giữ và hệ thống hóa truyền thống. Việc tôn tạo hai địa điểm lịch sử của Báo Nhân Dân tại Thái Nguyên và Tuyên Quang trong thời gian qua không chỉ mang ý nghĩa tri ân, mà còn là lời nhắc nhở về cội nguồn cách mạng của tờ báo. Hướng tới mốc 80 năm, chúng tôi đặt ra yêu cầu xây dựng một công trình về lịch sử Báo Nhân Dân đầy đủ, khoa học và xứng tầm, để truyền thống không chỉ được nhắc lại trong lễ kỷ niệm, mà trở thành nền tảng tư tưởng và tinh thần cho những bước phát triển tiếp theo.

Tôi tin rằng, với dấu mốc 75 năm, Báo Nhân Dân không chỉ bước vào một chặng đường mới về thời gian, mà bước vào một yêu cầu mới về chất lượng. Giữ được niềm tin của công chúng trong môi trường thông tin phức tạp hôm nay chính là cách thiết thực nhất để tiếp nối và làm sâu thêm truyền thống hết sức vẻ vang của tờ báo Đảng.

- Xin trân trọng cảm ơn sự chia sẻ của ông!