Trong dòng chảy hội nhập toàn cầu, việc giữ gìn tiếng Việt và văn hóa dân tộc trong cộng đồng người Việt Nam ở nước ngoài đang trở thành một nhiệm vụ mang ý nghĩa chiến lược. Đảng, Nhà nước đã có sự quan tâm đặc biệt đối với nhiệm vụ này. Việc ban hành Nghị quyết số 80-NQ/TW của Bộ Chính trị là minh chứng rõ nét về định hướng nhất quán: Nhận thức chung rằng giữ tiếng Việt không chỉ là giữ ngôn ngữ mà còn là gìn giữ văn hóa, bản sắc dân tộc và còn bảo lưu “căn cước Việt Nam” cho thế hệ mai sau, giữ sự gắn kết với cộng đồng người Việt Nam trên toàn thế giới.

Là một người Việt Nam sống ở xa Tổ quốc, một cô giáo nhiều năm đứng lớp dạy tiếng Việt ở nước ngoài, trong suốt hành trình hơn 10 năm theo đuổi công việc không mấy giản đơn-dạy tiếng Việt cho con em người Việt tại Malaysia, cô giáo Nguyễn Thị Liên chưa từng nghĩ đến có một ngày những nỗ lực âm thầm của mình được Đảng và Nhà nước vinh danh trên một sân khấu lớn tại quê nhà.

Nghẹn ngào nhớ về những giây phút vinh dự ấy, cô giáo Liên chia sẻ, đó là lúc tôi thật sự tin “chưa phút giây nào Tổ quốc ở xa chúng tôi!”. Đó là một thực tế, chưa kể những chính sách đặc thù, chỉ riêng đề án “Ngày Tôn vinh tiếng Việt trong cộng đồng người Việt Nam ở nước ngoài” được Thủ tướng phê duyệt từ năm 2022 đã làm thay đổi lớn cho bức tranh dạy học tiếng Việt trong cộng đồng người Việt Nam ở nước ngoài.

Khẳng định sự nhất quán của Đảng và Nhà nước về vấn đề này, Thứ trưởng Ngoại giao Đỗ Hùng Việt từng nêu rõ: “Đảng, Nhà nước luôn đặc biệt quan tâm công tác giữ gìn và phát huy tiếng Việt nói riêng và bản sắc văn hóa dân tộc nói chung, mong muốn bà con kiều bào luôn quan tâm đến việc dạy và học tiếng Việt cho con cháu mình - thế hệ tương lai của cộng đồng, cũng như bảo tồn và quảng bá những giá trị truyền thống tốt đẹp của dân tộc tới cộng đồng và bạn bè quốc tế”.

Thực tế, được coi là bước đột phá trong công tác duy trì, phát triển tiếng Việt trong cộng đồng người Việt Nam ở nước ngoài, tạo động lực quan trọng thúc đẩy các hoạt động giảng dạy, học tập và đáp ứng nguyện vọng và nhu cầu thiết thực của cộng đồng, Đề án “Ngày Tôn vinh tiếng Việt trong cộng đồng người Việt Nam ở nước ngoài giai đoạn 2023-2030” đã được Thủ tướng Chính phủ phê duyệt từ ngày 3/8/2022. Qua hơn 4 năm thực hiện, theo đánh giá của Thứ trưởng Ngoại giao Lê Thị Thu Hằng, Đề án đã nhận được nhiều sự quan tâm của các cơ quan, đoàn thể, tổ chức xã hội, cộng đồng doanh nghiệp và đặc biệt là sự hưởng ứng của các cộng đồng người Việt Nam ở nước ngoài.

Đề án là cơ sở nền tảng để Ủy ban Nhà nước về người Việt Nam ở nước ngoài, Bộ Ngoại giao nỗ lực phối hợp với các ban, bộ, ngành và các cơ quan liên quan nhằm quyết liệt triển khai các hoạt động đồng bộ, như: tổ chức tập huấn nghiệp vụ giảng dạy tiếng Việt ở Việt Nam và sở tại cho giáo viên kiều bào; xây dựng Tủ sách tiếng Việt và cung cấp sách phục vụ cộng đồng tại một số địa bàn: Nhật Bản, Hàn Quốc, Đài Loan (Trung Quốc); Áo, Pháp, Czech, Hungary, Slovakia, Bỉ, Qatar…; phối hợp xây dựng website dạy tiếng Việt cho người Việt Nam ở nước ngoài của Trường Đại học Khoa học xã hội và Nhân văn…

Cộng đồng người Việt Nam ở nhiều nước phối hợp tích cực với cơ quan đại diện tổ chức các hoạt động hưởng ứng Ngày Tôn vinh tiếng Việt như: thành lập các Ban tiếng Việt chuyên trách trong hội đoàn; mở mới hoặc mở rộng quy mô các trường, lớp dạy và học tiếng Việt; thành lập “Diễn đàn Gìn giữ tiếng Việt ở nước ngoài”; tổ chức các hội thảo, tọa đàm… chia sẻ kinh nghiệm về phương pháp dạy và học tiếng Việt.

Đặc biệt là chuỗi hoạt động Ngày Tôn vinh tiếng Việt và cuộc thi tìm kiếm Sứ giả tiếng Việt trong cộng đồng người Việt Nam ở nước ngoài, sau 4 năm tổ chức, đã lựa chọn và vinh danh 20 sứ giả tiếng Việt ở các địa bàn, độ tuổi khác nhau. Sự tham gia tích cực của các cơ quan đại diện, sự năng động, hưởng ứng của các hội đoàn, tổ chức, cá nhân kiều bào, đã cộng hưởng cùng trong nước để chúng ta từng bước tổ chức được chuỗi hoạt động tôn vinh tiếng Việt ở các địa bàn.

Thứ trưởng Lê Thị Thu Hằng từng nêu rõ, với chủ trương đúng đắn của Đảng và Nhà nước, nếu có sự đồng lòng, chung tay của xã hội và đặc biệt là cộng đồng người Việt Nam ở nước ngoài, chúng ta không chỉ tạo thuận lợi cho việc duy trì, quảng bá tiếng Việt và bảo tồn bản sắc văn hóa Việt Nam trong cộng đồng. Thế hệ trẻ người Việt sinh ra và lớn lên ở nước ngoài có thể tiếp tục học và sử dụng tiếng mẹ đẻ, qua đó giữ vững mối liên hệ với nguồn cội và văn hóa dân tộc, mà còn khích lệ lòng tự hào dân tộc, tình yêu quê hương đất nước, góp phần củng cố khối đại đoàn kết dân tộc thông qua kết nối mạng lưới hội đoàn người Việt Nam ở nước ngoài.

Một trong những điều rất được quan tâm trong công tác giảng dạy và tôn vinh tiếng Việt ở nước ngoài là làm thế nào để khuyến khích, bồi dưỡng cho thế hệ trẻ sinh ra ở nước ngoài hiểu được tầm quan trọng của việc giữ gìn và phát huy tiếng Việt. Từ lâu, Ủy ban Nhà nước về người Việt Nam ở nước ngoài đã nhận thức rõ tầm quan trọng của việc khuyến khích thế hệ trẻ người Việt sinh ra ở nước ngoài giữ gìn tiếng Việt, vì thế hệ trẻ chính là tương lai của cộng đồng và là nhân tố quan trọng để bảo tồn và phát huy bản sắc văn hóa và truyền thống.

Nhiều chương trình, hoạt động thúc đẩy việc học tiếng Việt cho thế hệ trẻ sinh ra ở nước ngoài. Nổi bật trong đó là chương trình Trại hè Việt Nam được tổ chức hàng năm và một trong các tiêu chí hàng đầu để chúng tôi lựa chọn đại biểu tham dự là các em phải nói được tiếng Việt. Chương trình tạo điều kiện cho thanh, thiếu niên kiều bào từ khắp thế giới trở về được tham gia vào các hoạt động văn hóa, lịch sử và giao lưu với thanh thiếu niên trong nước; giúp các bạn trẻ hiểu rõ hơn và kết nối với quê hương, cội nguồn, đồng thời tạo cơ hội để thực hành và trau dồi tiếng Việt.

Từ hơn 10 năm qua, Ủy ban Nhà nước về người Việt Nam ở nước ngoài đã phối hợp Bộ Giáo dục và Đào tạo, các trường đại học và Nhà xuất bản Giáo dục tổ chức thường niên khóa tập huấn phương pháp giảng dạy tiếng Việt cho giáo viên kiều bào, lúc đầu là tại Việt Nam, và bây giờ là bắt đầu tổ chức ngay ở sở tại. Ủy ban cũng quan tâm hỗ trợ việc duy trì, tu bổ và xây dựng mới một số điểm trường, lớp học ở nơi cộng đồng gặp nhiều khó khăn (Lào, Campuchia); cung cấp sách giáo khoa và dụng cụ học tập cho nhiều địa bàn; đồng hành, hỗ trợ các hoạt động bảo tồn tiếng Việt do cộng đồng người Việt Nam ở nước ngoài tổ chức (như Diễn đàn gìn giữ tiếng Việt ở nước ngoài tại Ba Lan, Lớp tiếng Việt và hội thảo về tiếng Việt tại Fukuoka, Nhật Bản); thúc đẩy đưa tiếng Việt trở thành ngôn ngữ chính được giảng dạy tại hệ thống giáo dục sở tại như Pháp, Lào, Đài Loan (Trung Quốc)…

Xây dựng các trung tâm văn hóa Việt Nam ở nước ngoài là một trong các nhiệm vụ được đề xuất tại dự thảo Chương trình mục tiêu quốc gia về phát triển văn hóa giai đoạn 2025-2035 của Chính phủ, nhằm mục đích khẳng định vị thế đất nước, quảng bá các thành tựu phát triển của đất nước, con người Việt Nam, lan tỏa văn hóa Việt Nam ra thế giới. Theo Thứ trưởng Lê Thị Thu Hằng: “Để các trung tâm văn hóa Việt Nam ở nước ngoài có thể phát huy vai trò trong việc tổ chức dạy và học tiếng Việt một cách hệ thống, bài bản và hiệu quả hơn thì cần có những định hướng rõ ràng và sự phối hợp chặt chẽ của các cơ quan chức năng, các cơ quan đại diện Việt Nam ở nước ngoài và cộng đồng người Việt Nam ở nước ngoài”.

Cũng giống như thầy giáo Nguyễn Duy Anh, niềm tin của cô giáo ở Malaysia được nhân lên rất nhiều khi biết và tiếp cận với một quyết sách quan trọng-Nghị quyết số 80-NQ/TW của Bộ Chính trị về phát triển văn hóa Việt Nam. Bởi cô giáo Nguyễn Thị Liên chỉ ra, Nghị quyết số 80-NQ/TW đã xác định, kiều bào là bộ phận không tách rời của dân tộc, cộng đồng người Việt Nam ở nước ngoài không chỉ là chủ thể trong quá trình gìn giữ ngôn ngữ và các giá trị văn hóa Việt Nam cho thế hệ người Việt trẻ mà cần phát huy vai trò quảng bá ngôn ngữ, văn hóa Việt Nam ra thế giới.

“Nghị quyết số 80-NQ/TW tạo cơ sở để việc dạy tiếng Việt cho kiều bào được tổ chức bài bản hơn. Dạy tiếng Việt không chỉ dừng ở việc dạy ngôn ngữ đơn thuần, mà cần gắn với các nội dung văn hóa như Tết Nguyên đán, áo dài, ẩm thực, ca dao, truyện dân gian, lễ nghĩa gia đình và các giá trị như yêu nước, đoàn kết, nghĩa tình, trách nhiệm... để gìn giữ sự kết nối của kiều bào trẻ với quê hương thông qua hiểu biết, trải nghiệm văn hóa, gìn giữ bản sắc”, cô Liên tin tưởng.

Điều đáng nói, theo cô giáo Liên, trong Nghị quyết số 80-NQ/TW, Đảng và Nhà nước đã vạch ra những nhiệm vụ rất cụ thể của cộng đồng người Việt Nam ở nước ngoài, trong đó nhấn mạnh đến nhiệm vụ “Mở rộng và nâng cao chất lượng giảng dạy tiếng Việt để gìn giữ tiếng mẹ đẻ cho thế hệ trẻ người Việt Nam ở nước ngoài; xây dựng và lan tỏa rộng rãi cuộc vận động “Tự hào là người Việt Nam”. Đây là định hướng quan trọng, mang ý nghĩa chiến lược đối với việc dạy tiếng Việt và gìn giữ, quảng bá văn hóa Việt Nam ở nước ngoài; nâng việc dạy tiếng Việt từ một hoạt động cộng đồng thành một nhiệm vụ văn hóa có tầm quốc gia; coi kiều bào là lực lượng quan trọng trong bảo tồn và lan tỏa bản sắc; đồng thời khuyến khích kết hợp giữa truyền thống, công nghệ, ngoại giao văn hóa và sức sáng tạo của cộng đồng để đưa hình ảnh Việt Nam đến gần hơn với thế giới.

Bày tỏ kỳ vọng Nghị quyết số 80-NQ/TW sẽ giúp củng cố vai trò của cộng đồng người Việt xa xứ như một chủ thể văn hóa, theo cô Liên, người Việt ở nước ngoài không chỉ “giữ” văn hóa cho riêng mình, mà còn có thể trở thành người truyền tải văn hóa Việt Nam đến bạn bè quốc tế. Đây là điểm rất quan trọng bởi “văn hóa Việt Nam không chỉ cần được giữ trong phạm vi cộng đồng người Việt ở xa Tổ quốc, mà còn cần được giới thiệu một cách tự tin, sáng tạo và hiện đại với xã hội, với cộng đồng dân cư bản địa.

Riêng với việc giữ gìn, lan tỏa tiếng Việt, văn hóa Việt trong cộng đồng người Việt Nam tại Malaysia, cô Liên mong rằng, Nghị quyết số 80-NQ/TW sẽ được triển khai cụ thể, tích cực, rộng khắp đến các cộng đồng người Việt Nam ở nước ngoài. Trong đó, các cơ quan đại diện sẽ là cầu nối, là đầu mối triển khai và mỗi kiều bào sẽ là một Sứ giả tiếng Việt, Sứ giả văn hóa để bảo đảm phát huy được giá trị tốt đẹp của Nghị quyết số 80-NQ/TW. “Hy vọng Nghị quyết sớm mở ra hướng ứng dụng chuyển đổi số trong dạy tiếng Việt và quảng bá văn hóa. Việc xây dựng nền tảng văn hóa số, thư viện số, bảo tàng số, lớp học nghệ thuật trực tuyến có thể giúp cộng đồng người Việt ở xa quê tiếp cận văn hóa Việt dễ dàng hơn, nhất là trẻ em không có điều kiện đến lớp trực tiếp”, cô Liên mong muốn.