Hiến pháp năm 1946 là bản Hiến pháp đầu tiên của nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa, được Quốc hội khóa I thông qua tại Kỳ họp thứ hai, ngày 9/11/1946. Đây là một dấu mốc đặc biệt quan trọng trong lịch sử lập hiến của dân tộc, đặt nền tảng pháp lý vững chắc cho việc tổ chức và vận hành bộ máy nhà nước, đồng thời thể hiện sâu sắc tinh thần độc lập, tự chủ và khát vọng xây dựng một quốc gia dân chủ, tiến bộ của nhân dân Việt Nam sau Cách mạng Tháng Tám năm 1945.

Sự ra đời của Hiến pháp năm 1946 xuất phát từ yêu cầu cấp thiết của một nhà nước non trẻ vừa giành độc lập, cần xác lập một thể chế chính trị hợp pháp, hợp hiến và dân chủ. Ngay trong phiên họp đầu tiên của Chính phủ lâm thời ngày 3/9/1945, Chủ tịch Hồ Chí Minh đã nhấn mạnh việc xây dựng Hiến pháp là một trong những nhiệm vụ hàng đầu. Sau thắng lợi của cuộc Tổng tuyển cử đầu tiên ngày 6/1/1946, tại kỳ họp thứ nhất, Quốc hội khóa I đã bầu Ban dự thảo Hiến pháp do Chủ tịch Hồ Chí Minh đứng đầu. Ngày 10/10/1946, bản dự thảo Hiến pháp chính thức được công bố rộng rãi tới các tổ chức đoàn thể, địa phương, cơ quan, trường học… để toàn dân nghiên cứu, thảo luận và góp ý kiến.

Lần đầu tiên trong lịch sử Việt Nam, một bản Hiến pháp được đưa ra lấy ý kiến rộng rãi trong các tầng lớp nhân dân. Hàng nghìn ý kiến từ cán bộ, công chức, trí thức, nông dân, công nhân, học sinh, giới tôn giáo và kiều bào đã được gửi tới Quốc hội và Ban soạn thảo. Không chỉ thể hiện quyền làm chủ của nhân dân, quá trình này còn thể hiện tinh thần lắng nghe, tôn trọng ý kiến nhân dân của nhà nước cách mạng non trẻ. Chủ tịch Hồ Chí Minh từng nhấn mạnh: “Hiến pháp là của toàn dân, do toàn dân làm ra và vì lợi ích của toàn dân”. Việc nhân dân được tham gia ý kiến vào dự thảo Hiến pháp đã phản ánh rõ tính chất cách mạng, dân tộc, dân chủ và tiến bộ của Nhà nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa.

Bản Hiến pháp năm 1946 gồm 7 chương, 70 điều, quy định rõ ràng về chính thể dân chủ cộng hòa, tổ chức bộ máy nhà nước và các quyền cơ bản của công dân. Các quyền tự do cơ bản như: tự do ngôn luận, tự do báo chí, tự do tín ngưỡng, quyền bầu cử và ứng cử, quyền bình đẳng giữa nam và nữ… đều được bảo đảm và ghi nhận một cách rõ ràng, minh bạch. Đây cũng là bước phát triển vượt bậc về thể chế dân chủ ở Việt Nam, là minh chứng sinh động cho tư tưởng “lấy dân làm gốc”, đồng thời thể hiện bản lĩnh chính trị, trí tuệ và tầm nhìn chiến lược trong đường lối xây dựng Nhà nước của Chủ tịch Hồ Chí Minh và Đảng ta.

Tuy không được thực thi đầy đủ do hoàn cảnh đất nước lúc bấy giờ đang trong tình trạng chiến tranh, Hiến pháp năm 1946 vẫn là cơ sở pháp lý nền tảng, có ảnh hưởng sâu rộng đến các bản Hiến pháp sau này. Không chỉ là một văn bản pháp lý, Hiến pháp năm 1946 còn là biểu tượng của tinh thần dân chủ, tự do và lòng yêu nước sâu sắc, phản ánh trí tuệ, bản lĩnh và khát vọng vươn lên của một dân tộc vừa giành lại quyền làm chủ vận mệnh của mình. Tính nhân văn, dân chủ và pháp quyền của bản Hiến pháp này vẫn còn nguyên giá trị trong công cuộc xây dựng và hoàn thiện nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam ngày nay.

Với giá trị lịch sử và pháp lý to lớn, Hiến pháp năm 1946 xứng đáng là một trong những thành tựu tiêu biểu nhất của thời kỳ đầu lập quốc, là cột mốc đánh dấu bước trưởng thành đầu tiên của nền lập hiến Việt Nam hiện đại.

Sau chiến thắng lịch sử Điện Biên Phủ và việc ký kết Hiệp định Geneva năm 1954, đất nước tạm thời bị chia cắt làm hai miền; miền bắc bước vào thời kỳ quá độ lên chủ nghĩa xã hội, còn miền nam tiếp tục cuộc đấu tranh cách mạng nhằm giải phóng dân tộc, thống nhất đất nước. Trước yêu cầu mới của cách mạng, Hiến pháp năm 1946 không còn phù hợp, đòi hỏi cần có một bản Hiến pháp mới nhằm thể chế hóa đường lối xây dựng chủ nghĩa xã hội và tổ chức bộ máy nhà nước tương ứng.

Quốc hội khóa I, tại Kỳ họp thứ 6, đã quyết định sửa đổi Hiến pháp năm 1946. Dự thảo Hiến pháp được lấy ý kiến rộng rãi trong nhân dân, thể hiện tinh thần dân chủ và cầu thị. Ngày 31/12/1959, tại Kỳ họp thứ 11, Quốc hội khóa I chính thức thông qua Hiến pháp mới và Chủ tịch Hồ Chí Minh ký công bố vào ngày 1/1/1960.

Hiến pháp 1959 gồm 10 chương, 112 điều, xác định Việt Nam là quốc gia thống nhất, theo chế độ dân chủ nhân dân do giai cấp công nhân lãnh đạo trên nền tảng liên minh công-nông.

Hiến pháp năm 1959 gồm 10 chương, 112 điều, xác định Việt Nam là quốc gia thống nhất, theo chế độ dân chủ nhân dân do giai cấp công nhân lãnh đạo trên nền tảng liên minh công-nông. Lần đầu tiên trong lịch sử lập hiến Việt Nam, nguyên lý chuyên chính vô sản được hiến định. Hiến pháp quy định rõ bộ máy nhà nước tổ chức theo nguyên tắc tập trung dân chủ, trong đó quyền lực nhà nước thuộc về nhân dân, thực hiện thông qua Quốc hội và Hội đồng nhân dân các cấp.

Hiến pháp năm 2013, được Quốc hội khóa XIII thông qua ngày 28/11/2013 và có hiệu lực từ ngày 1/1/2014, là bản Hiến pháp thứ năm trong lịch sử lập hiến của Việt Nam. Bản Hiến pháp này ra đời trong bối cảnh đất nước đã có hơn 25 năm thực hiện công cuộc Đổi mới, đạt nhiều thành tựu quan trọng về kinh tế, xã hội và hội nhập quốc tế.

Việc sửa đổi Hiến pháp năm 1992 xuất phát từ yêu cầu hoàn thiện thể chế kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa, bảo đảm quyền con người, quyền công dân, đồng thời thể chế hóa nội dung Cương lĩnh xây dựng đất nước trong thời kỳ quá độ lên chủ nghĩa xã hội (bổ sung, phát triển năm 2011). Ngoài ra, yêu cầu đổi mới tổ chức bộ máy nhà nước theo hướng tinh gọn, hiệu quả và kiểm soát quyền lực cũng đặt ra đòi hỏi cấp bách về mặt lập hiến.

Quá trình xây dựng Hiến pháp năm 2013 diễn ra công khai, dân chủ và khoa học. Dự thảo Hiến pháp được công bố rộng rãi để lấy ý kiến nhân dân trong gần một năm, thu hút hàng triệu lượt đóng góp từ các tầng lớp xã hội. Sau khi tiếp thu, chỉnh lý, Quốc hội đã thông qua bản Hiến pháp mới với tỷ lệ đồng thuận cao, thể hiện sự đồng lòng và trí tuệ tập thể của toàn dân tộc.

Hiến pháp năm 2013 thể hiện tư duy lập hiến hiện đại, khẳng định vai trò lãnh đạo của Đảng Cộng sản Việt Nam, đề cao nguyên tắc quyền lực nhà nước thuộc về nhân dân và nhấn mạnh Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa. Một điểm nổi bật là việc mở rộng và cụ thể hóa quyền con người, quyền và nghĩa vụ cơ bản của công dân, phù hợp với các điều ước quốc tế mà Việt Nam tham gia. Đồng thời, Hiến pháp hoàn thiện rõ hơn nguyên tắc phân công, phối hợp và kiểm soát quyền lực giữa các cơ quan nhà nước.

Từ khi có hiệu lực, Hiến pháp năm 2013 đã trở thành nền tảng pháp lý cao nhất cho việc hoàn thiện hệ thống luật pháp, cải cách bộ máy nhà nước, mở rộng dân chủ và thúc đẩy phát triển bền vững. Nhiều luật quan trọng đã được ban hành, sửa đổi phù hợp với tinh thần Hiến pháp, góp phần củng cố nền tảng pháp lý, ổn định chính trị và hội nhập quốc tế.

Hiến pháp năm 2013 là biểu tượng của ý chí và khát vọng phát triển của dân tộc Việt Nam trong thời kỳ đổi mới và hội nhập. Đó là cam kết chính trị và pháp lý rõ ràng của Nhà nước trong việc xây dựng một xã hội dân chủ, công bằng, văn minh, vì con người và vì tương lai đất nước.