Trước mắt, trong giai đoạn ngắn và trung hạn, ưu tiên cao nhất sẽ dành cho trụ cột phát triển và nâng cao năng lực các doanh nghiệp lớn, doanh nghiệp nòng cốt trong nền kinh tế. Đây là lĩnh vực SCIC đã có kinh nghiệm thực tiễn trong quản lý, đầu tư và cơ cấu lại vốn nhà nước; đồng thời cũng là yêu cầu cấp thiết nhằm hình thành các doanh nghiệp có quy mô đủ lớn, quản trị hiện đại, có khả năng dẫn dắt chuỗi giá trị và lan tỏa tăng trưởng theo đúng định hướng của Nghị quyết 79.

Song song với đó, đầu tư vào công nghệ, đổi mới sáng tạo và các lĩnh vực có hàm lượng tri thức cao sẽ được SCIC từng bước gia tăng tỷ trọng, nhưng theo cách tiếp cận chọn lọc, tập trung vào các ngành, lĩnh vực chiến lược, có tác động dài hạn đến năng suất, chất lượng và sức cạnh tranh của nền kinh tế. Trong giai đoạn đầu, SCIC sẽ ưu tiên các hình thức đầu tư phù hợp, có thể thông qua liên kết, đồng đầu tư hoặc các công cụ đầu tư chuyên biệt, gắn với việc nâng cao năng lực đội ngũ và hoàn thiện thể chế.

Đối với hoạt động mua bán-sáp nhập và đầu tư quốc tế, đây là trụ cột quan trọng nhưng có mức độ phức tạp và rủi ro cao hơn, đòi hỏi năng lực quản trị, thông tin và nguồn nhân lực chuyên sâu. Vì vậy, SCIC xác định triển khai theo lộ trình thận trọng, từng bước mở rộng, ưu tiên các thương vụ có tính chiến lược, phục vụ trực tiếp cho mục tiêu nâng cao năng lực doanh nghiệp trong nước, tiếp cận công nghệ, thị trường và chuỗi giá trị toàn cầu, hơn là chạy theo quy mô thuần túy.

Tóm lại, trong giai đoạn tới, tỷ trọng ưu tiên của SCIC sẽ mang tính linh hoạt tùy từng thời kỳ, trong đó trụ cột phát triển doanh nghiệp lớn giữ vai trò nền tảng; đầu tư công nghệ được tăng dần theo năng lực; còn mua bán-sáp nhập M&A và đầu tư quốc tế được triển khai có chọn lọc, từng bước. Việc điều chỉnh tỷ trọng giữa ba trụ cột sẽ được SCIC thường xuyên rà soát, cập nhật, bảo đảm phù hợp với nguồn lực thực tế, yêu cầu phát triển và mục tiêu dài hạn theo tinh thần Nghị quyết 79-NQ/TW.

Trong giai đoạn tới, tỷ trọng ưu tiên của SCIC sẽ mang tính linh hoạt tùy từng thời kỳ, trong đó trụ cột phát triển doanh nghiệp lớn giữ vai trò nền tảng; đầu tư công nghệ được tăng dần theo năng lực; còn mua bán-sáp nhập M&A và đầu tư quốc tế được triển khai có chọn lọc, từng bước. Việc điều chỉnh tỷ trọng giữa ba trụ cột sẽ được SCIC thường xuyên rà soát, cập nhật, bảo đảm phù hợp với nguồn lực thực tế, yêu cầu phát triển và mục tiêu dài hạn theo tinh thần Nghị quyết 79-NQ/TW.

Kiến tạo khung pháp lý phù hợp cho mô hình Quỹ đầu tư quốc gia

Đối với SCIC, việc tách biệt rõ ràng giữa quyền sở hữu nhà nước và quyền điều hành doanh nghiệp hàng ngày thông qua mô hình doanh nghiệp đại diện chủ sở hữu tại doanh nghiệp khác đã là yếu tố tạo điều kiện cho doanh nghiệp tự thân phát triển hiệu quả trên nền tảng quản trị hiệu quả theo các chuẩn mực quốc tế.

Khi SCIC chuyển sang vận hành dưới mô hình Quỹ đầu tư quốc gia chuyên nghiệp, quyền chủ động của doanh nghiệp sẽ tiếp tục được mở rộng, đặc biệt trong các quyết định về sản xuất-kinh doanh, đầu tư, đổi mới công nghệ, ... SCIC thực hiện quyền của chủ sở hữu thông qua Hội đồng quản trị/Hội đồng thành viên, người đại diện vốn, trên nguyên tắc phân cấp, phân quyền rõ ràng, tôn trọng tính tự chủ và tự chịu trách nhiệm của doanh nghiệp theo thông lệ quốc tế.

SCIC thực hiện thiết lập kỷ luật và chuẩn mực quản trị cao tại các doanh nghiệp lớn, thông qua việc bảo đảm: Cơ cấu Hội đồng quản trị chuyên nghiệp, nâng cao tỷ lệ thành viên độc lập trong hội đồng; Tách bạch rõ ràng giữa vai trò cổ đông-Hội đồng quản trị-Ban điều hành; Áp dụng các chuẩn mực quốc tế về quản trị rủi ro, kiểm soát nội bộ, minh bạch thông tin và trách nhiệm giải trình cao hơn song song với việc trao quyền nhiều hơn. SCIC sẽ tiếp tục áp dụng các chuẩn mực quản trị doanh nghiệp, công bố thông tin tiệm cận thông lệ của các quỹ đầu tư quốc gia trên thế giới, bảo đảm minh bạch, kỷ luật thị trường và kiểm soát rủi ro.

Đối với các doanh nghiệp chiến lược trong danh mục, là các doanh nghiệp lớn và hiệu quả có định hướng phát triển cạnh tranh tầm khu vực và thế giới, SCIC tập trung thực hiện đầy đủ quyền và trách nhiệm của một nhà đầu tư và cổ đông chiến lược, chuyên nghiệp, năng động thực hiện quyền sở hữu vốn theo nguyên tắc thị trường, với mục tiêu gia tăng giá trị dài hạn thông qua:

• Tham gia quyết định các vấn đề lớn: chiến lược, đầu tư, M&A, tái cấu trúc khi cần thiết chứ không can thiệp vào quyết định sản xuất-kinh doanh hằng ngày của doanh nghiệp;

• Đánh giá hoặc thay thế lãnh đạo cấp cao khi cần thiết nhưng không can thiệp vào tổ chức bộ máy, nhân sự điều hành cụ thể;

• Giám sát hiệu quả hoạt động của doanh nghiệp dựa trên mục tiêu và kết quả, không dựa trên mệnh lệnh hành chính.

Chỉ trong các trường hợp đặc biệt và theo quy định pháp luật, SCIC mới can thiệp sâu để thực hiện tái cơ cấu, trên cơ sở thị trường thông qua các biện pháp như: Chủ động thúc đẩy tái cấu trúc mô hình kinh doanh; Điều chỉnh danh mục đầu tư, thoái vốn khỏi các lĩnh vực không còn phù hợp; Hỗ trợ sáp nhập, hợp nhất để tăng quy mô và hiệu quả.

Các trường hợp này chỉ xảy ra khi doanh nghiệp hoạt động kém hiệu quả hoặc đứng trước thách thức lớn, nhất là trong những giai đoạn khó khăn như khủng hoảng, suy thoái kinh tế, SCIC tham gia sâu hơn nhằm đảm bảo hiệu quả và phát triển vốn.

Từ góc độ SCIC, chúng tôi có một số kiến nghị trọng tâm đối với việc hoàn thiện khung pháp lý cho hoạt động của Quỹ đầu tư quốc gia trong thời gian tới:

Về pháp lý: Cần xây dựng khung pháp lý riêng cho Quỹ đầu tư quốc gia ở cấp độ Luật hoặc một chương, một mục riêng trong luật liên quan trong đó xác định rõ địa vị pháp lý, chức năng, phạm vi hoạt động và nguyên tắc đầu tư của Quỹ. Khung pháp lý này cần cho phép Quỹ thực hiện đầu tư trong và ngoài nước, đặc biệt là cơ chế về đầu tư vốn nhà nước ra nước ngoài, đầu tư trực tiếp và gián tiếp, thông qua các công cụ linh hoạt như góp vốn, mua cổ phần, thành lập quỹ con, quỹ chuyên đề, quỹ đầu tư mạo hiểm… theo thông lệ quốc tế.

Về thẩm quyền: Cần mở rộng và làm rõ thẩm quyền quyết định đầu tư của Quỹ, gắn với cơ chế phân cấp, phân quyền rõ ràng, xác định cụ thể mục tiêu chiến lược, khẩu vị rủi ro và các giới hạn an toàn tổng thể; theo đó Quỹ được quyền chủ động lựa chọn dự án, đối tác, hình thức đầu tư cụ thể, đặc biệt đối với các thương vụ đầu tư quốc tế, đặc biệt là đầu tư vào các ngành công nghệ mới, công nghệ lõi, công nghệ và công nghiệp chiến lược, vốn đòi hỏi tính thời điểm, kịp thời và chuyên môn sâu.

Về cơ chế đánh giá hiệu quả: Cần thiết kế cơ chế quản lý rủi ro và giám sát phù hợp với đặc thù của mô hình Quỹ đầu tư quốc gia với các hoạt động đầu tư quốc tế, đầu tư mạo hiểm, thay vì áp dụng máy móc các quy định dành cho quản lý vốn nhà nước truyền thống. Khung pháp lý cần xác định được mức độ rủi ro hợp lý, cho phép phân bổ danh mục theo nhiều cấp độ rủi ro-lợi nhuận, đánh giá hiệu quả đầu tư trên cơ sở tổng thể danh mục và theo thời kỳ hạn trung-dài hạn, không đánh giá trên từng thương vụ đơn lẻ.

Về cơ chế hoạt động: Cần có quy định linh hoạt trong cơ chế tổ chức, tài chính và nhân sự, cho phép Quỹ áp dụng chế độ lương, thưởng tiệm cận với thị trường tài chính trong nước và quốc tế để có thể thu hút và giữ được nhân sự có chất lượng cao. Đây là điều kiện then chốt để vận hành hiệu quả các hoạt động của Quỹ đầu tư quốc gia nói chung và hoạt động đầu tư quốc tế và đầu tư mạo hiểm có tính cạnh tranh cao.

Kỳ vọng những quyết sách đột phá để SCIC vươn mình

Theo quan điểm của SCIC, để cơ chế giám sát độc lập thực sự hiệu quả, cần xác định một số nguyên tắc sau:

Phân định rạch ròi giữa giám sát và can thiệp điều hành. Cơ chế giám sát độc lập chỉ tập trung vào tuân thủ, đảm bảo tuân thủ quy định của pháp luật, chiến lược-mục tiêu, quản trị rủi ro và hiệu quả sử dụng vốn; không can thiệp vào các quyết định sản xuất kinh doanh của doanh nghiệp. Đây là điều kiện để doanh nghiệp giữ được tính chủ động và phản ứng kịp thời với thị trường.

Chuyển từ giám sát quy trình sang giám sát kết quả: Thay vì kiểm soát từng khâu, quy trình hoạt động của tổ chức, cơ chế giám sát nên tập trung vào các chỉ tiêu đầu ra như hiệu quả đầu tư, bảo toàn và phát triển vốn trong trung và dài hạn, quản trị doanh nghiệp, tuân thủ pháp luật và các mục tiêu phát triển bền vững.

Thiết kế cơ chế giám sát nhiều tầng nhưng rõ vai trò và trách nhiệm: Giám sát độc lập cần tránh chồng chéo. Nên xác định rõ phạm vi giám sát của các chủ thể như cơ quan đại diện chủ sở hữu, kiểm toán độc lập, kiểm toán nhà nước và các thiết chế giám sát khác; bảo đảm phối hợp, chia sẻ thông tin, tránh trùng lặp, từ đó giảm chi phí tuân thủ cho doanh nghiệp.

Gắn giám sát với cơ chế khuyến khích và chế tài rõ ràng: Khi doanh nghiệp và người đại diện vốn được trao quyền nhiều hơn thì cơ chế đánh giá, khen thưởng, xử lý trách nhiệm cũng phải minh bạch và đủ sức răn đe. Đây chính là cách để bảo đảm kỷ luật, đồng thời khuyến khích doanh nghiệp chủ động, sáng tạo và dám chịu trách nhiệm.

Về khung pháp lý cho SCIC: Cần xây dựng hành lang pháp lý với các quy định riêng phù hợp đặc thù hoạt động kinh doanh của SCIC, trước mắt là xây dựng và ban hành Nghị định riêng về cơ chế hoạt động và cơ chế tài chính của SCIC, tiến tới xem xét có nội dung riêng về SCIC trong văn bản luật khi Luật 68 về quản lý đầu tư vốn Nhà nước được sửa đổi, bổ sung.

Xem xét tiếp tục áp dụng, và bổ sung các cơ chế đặc thù liên quan đến SCIC trong hoạt động, tiếp nhận vốn, đầu tư, bán vốn, cơ chế tài chính, hạch toán, đánh giá hiệu quả hoạt động… Bên cạnh đó, như Nghị quyết 79-NQ/TW đã chỉ ra, cần có chính sách khuyến khích phát triển SCIC thông qua tăng vốn điều lệ, bao gồm cho phép sử dụng toàn bộ nguồn thu từ cổ phần hóa, thoái vốn nhà nước tại doanh nghiệp; tăng tỷ lệ lợi nhuận sau thuế để lại cho SCIC để tích tụ, tập trung nguồn lực từ cơ cấu lại vốn tại các doanh nghiệp và các nguồn lực nhà nước giao khác để đầu tư phát triển các doanh nghiệp quy mô lớn, các doanh nghiệp có hiệu quả cao.

Về chuyển giao vốn và doanh nghiệp: SCIC đề xuất Bộ Tài chính kiến nghị Chính phủ ban hành văn bản pháp lý ở cấp độ nghị quyết hoặc quyết định của Thủ tướng Chính phủ về cơ chế chuyển giao, trong đó quy định cụ thể đối tượng, thời hạn chuyển giao và chế tài cụ thể. Mục tiêu là tiếp tục giảm mạnh số lượng doanh nghiệp nhà nước hiện nay và thúc đẩy việc chuyển giao vốn và doanh nghiệp tại tất cả các loại hình doanh nghiệp từ các bộ/ngành/địa phương về SCIC để tiếp tục quá trình sắp xếp, cơ cấu lại doanh nghiệp nhà nước, trừ các doanh nghiệp trong lĩnh vực độc quyền tự nhiên đã có các Tập đoàn lớn phụ trách; lĩnh vực quốc phòng, an ninh; lĩnh vực thuần túy công ích và các doanh nghiệp đang trong quá trình giải thể, phá sản.

Chúng tôi tin tưởng Nghị quyết 79 sẽ tạo tiền đề và động lực để SCIC lớn mạnh và đóng góp nhiều hơn cho sự phát triển của đất nước.

Xin cảm ơn ông Nguyễn Chí Thành!