PGS, TS Bùi Hoài Sơn, Viện trưởng Viện Văn hóa Nghệ thuật Quốc gia Việt Nam:  

Cần "phao cứu sinh" cho không gian sáng tạo

Thứ Sáu, 30-07-2021, 15:34
PGS, TS Bùi Hoài Sơn, Viện trưởng Viện Văn hóa Nghệ thuật quốc gia Việt Nam

Nở rộ về số lượng và phong phú về hình thức hoạt động, các không gian văn hóa sáng tạo đã và đang đem lại những màu sắc mới trong đời sống của nhiều đô thị. Vậy nhưng, chưa kịp mừng, sự bùng phát của dịch bệnh đang khiến cho hầu hết các không gian này - vốn đã khó khăn trong việc cân đối nguồn tài chính cho các hoạt động - lâm vào cảnh lao đao, khó khăn chồng chất. Nhân Dân hằng tháng đã có cuộc trò chuyện với PGS, TS Bùi Hoài Sơn, Viện trưởng Viện Văn hóa Nghệ thuật quốc gia Việt Nam  xoay quanh những giải pháp hữu hiệu để duy trì sức sống cho các không gian này.

Sau ba năm triển khai, Dự án Không gian Văn hóa Sáng tạo Việt Nam vừa chính thức tổng kết. Đây có thể coi là dự án lớn và đáng kể nhất hỗ trợ hoạt động của các không gian văn hóa sáng tạo (KGVHST) vốn vẫn mang tính tự phát và manh mún. Ông có thể chia sẻ những ghi nhận bước đầu về thành quả thu được?

Không gian Văn hóa Sáng tạo Việt Nam là một dự án kéo dài ba năm do Liên minh châu Âu và Hội đồng Anh đồng tài trợ, do Hội đồng Anh phối hợp với Viện Văn hóa Nghệ thuật quốc gia Việt Nam (VICAS) thực hiện từ năm 2018 đến 2021. Với mục tiêu nhằm tạo dựng một hệ sinh thái các KGVHST Việt Nam hoạt động một cách bền vững, góp phần khuyến khích và thúc đẩy các hoạt động văn hóa nghệ thuật sáng tạo, dự án mong muốn đem lại cho công chúng Việt Nam những cơ hội được tham gia và hưởng thụ các sản phẩm văn hóa nghệ thuật có chất lượng cao. Sau ba năm thực hiện tại nhiều tỉnh, thành phố trong cả nước, dự án đã có nhiều tác động tích cực tới sự phát triển của các KGVHST ở Việt Nam nói riêng và sự phát triển của các ngành công nghiệp văn hóa nói chung.

Đáng lưu ý, dự án đã hỗ trợ nâng cao năng lực về thực hành và kinh doanh trong lĩnh vực văn hóa, nghệ thuật và sáng tạo thông qua các hoạt động đào tạo, tập huấn, hỗ trợ chuyên môn về nhiều kỹ năng văn hóa sáng tạo gồm quản lý không gian sáng tạo (KGST), quản lý các dự án văn hóa nghệ thuật, truyền thông, gây quỹ, phát triển cộng đồng... Qua tham gia dự án, một số địa chỉ như Heritage Space, Hanoi Grapevine, Vườn ươm doanh nghiệp Đà Nẵng, Sàn Art, Trung tâm Hỗ trợ và phát triển nông thôn Tây Nguyên, Gặp gỡ mùa thu và VICAS Art Studio... đã trở thành những KGST tiêu biểu và lớn mạnh ở Việt Nam, có khả năng lan truyền các kỹ năng tiếp nhận được từ dự án tới cộng đồng sáng tạo rộng lớn hơn trên cả nước.

Cần

Một hoạt động triển lãm mỹ thuật diễn ra tại KGST Vicas Art Studio. 

Dự án cũng đã hỗ trợ thiết lập được một mạng lưới chính thức của các KGST hoạt động tích cực trên khắp Việt Nam có tên gọi là Mạng lưới sáng kiến KGST Việt Nam (Vietnam Creative Hubs Initiative - ViCHI) với mục tiêu gắn kết nhiều KGVHST Việt Nam trong một hệ sinh thái bền vững hơn thông qua các hoạt động tập huấn, kết nối, hội thảo do dự án tổ chức.

Đặc biệt, dự án đã bước đầu kết nối được các KGST với các cơ quan quản lý nhà nước thông qua nhiều cuộc trao đổi, thảo luận với Quốc hội cùng Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch và nhiều cơ quan, ban, ngành góp phần thúc đẩy sự hiểu biết, chia sẻ thông tin giữa hai bên, tạo nền tảng cho một sự chuyển động tổng thể của toàn xã hội trong việc thực hiện Chiến lược phát triển các ngành công nghiệp văn hóa Việt Nam đến năm 2020, tầm nhìn đến năm 2030.

Các KGST đang góp phần tạo nên sự đa dạng, phong phú và hấp dẫn cho đời sống tinh thần các đô thị. Nhưng theo chia sẻ của nhiều nhà sáng lập, các chính sách dường như vẫn dành phần ưu ái cũng như nguồn lực cho khu vực công lập mà chưa có sự hỗ trợ thỏa đáng cho khu vực ngoài công lập?

Đúng là tình trạng này vẫn tồn tại đâu đó trong nhiều năm qua. Sự ưu ái này thể hiện trong việc các tổ chức văn hóa nghệ thuật công lập có thể tiếp cận nguồn lực tài chính từ các tài trợ, đầu tư của Nhà nước thông qua các chương trình, đề án văn hóa - nghệ thuật thường xuyên hoặc theo các sự kiện lớn được đặt hàng trong năm. Bên cạnh đó, các tổ chức công lập còn gặp nhiều thuận lợi hơn về cơ chế chính sách trong việc sử dụng cơ sở vật chất và kỹ thuật, hợp tác quốc tế thông qua các kênh chính thống của Nhà nước.

Từ năm 2008, với những điều chỉnh trong Luật Thuế thu nhập doanh nghiệp, chúng ta cũng đã có một số thay đổi theo hướng có lợi hơn trong chính sách ưu đãi về thuế đối với các doanh nghiệp hoạt động trong lĩnh vực văn hóa. Tuy nhiên, chính sách này mới hướng tới các doanh nghiệp hoạt động trong các lĩnh vực văn hóa truyền thống (di sản, nghệ thuật biểu diễn dân tộc) hay là những lĩnh vực phát triển mạnh và có lịch sử lâu đời (như điện ảnh, mỹ thuật, nhiếp ảnh)... Hiện nay, sự phong phú và đa dạng về lĩnh vực hoạt động cùng với vai trò ngày càng tăng của các doanh nghiệp sáng tạo, các tổ chức văn hóa nghệ thuật ngoài công lập, các KGST đã và đang đặt ra một số yêu cầu về đổi mới chính sách và cơ chế tài trợ của Nhà nước như động viên thuế (thuế doanh nghiệp, thuế xuất/nhập khẩu); đơn giản hóa thủ tục hành chính công; đa dạng hóa đối tượng hưởng lợi/ưu đãi của những chương trình/quỹ hỗ trợ tài chính, vốn mồi của Nhà nước; đẩy mạnh cơ chế hợp tác công - tư để có thể huy động nhiều hơn nữa nguồn lực của mọi bên liên quan, đồng thời hỗ trợ tốt hơn, hiệu quả hơn cho các tổ chức ngoài công lập nhằm bảo đảm sự tăng trưởng bền vững của các ngành công nghiệp văn hóa và sáng tạo của Việt Nam trong thời gian tới.

Cần

Tổ hợp sáng tạo Complex 01. Ảnh: Giang Nam 

Được ghi nhận là có sự khởi sắc trong thời gian gần đây, nhưng đại dịch Covid-19 đã giáng đòn khốc liệt vào hoạt động của các KGST, vốn rất dễ "sớm nở, tối tàn" do khó khăn trong việc cân đối nguồn tài chính. Theo ông, đâu là giải pháp để giúp các không gian này đủ sức tồn tại và tiếp tục phát triển?

Theo kết quả nghiên cứu cập nhật nhất hiện nay từ Dự án KGVHST Việt Nam do VICAS và Hội đồng Anh Việt Nam thực hiện thì tới thời điểm này, trên cả nước có tới hơn 300 KGVHST hoạt động trong nhiều lĩnh vực như thiết kế, nghệ thuật thị giác, nghệ thuật biểu diễn, điện ảnh, nhiếp ảnh, quảng cáo, phần mềm, âm nhạc, kiến trúc, đa ngành... mà hầu hết có quy mô nhỏ và siêu nhỏ, lịch sử hình thành ngắn ngủi. Mô hình hoạt động phổ biến của các KGST này ở Việt Nam hiện nay chủ yếu là dựa trên dự án được tài trợ, các nhóm có chung mối quan tâm/sở thích, do nghệ sĩ/người thực hành sáng tạo tự lập ra và quản lý... Một số ít có đăng ký tư cách pháp nhân là doanh nghiệp xã hội, hộ kinh doanh cá thể. Với nguồn tài chính không ổn định và bền vững, các KGST ở Việt Nam hiện nay nhiều về số lượng nhưng độ bền không cao, dễ tổn thương bởi các thay đổi về chính sách, bối cảnh kinh tế - xã hội và đặc biệt là bởi khủng hoảng do đại dịch gây ra. Họ là một trong những đối tượng chịu ảnh hưởng nặng nề nhất của dịch Covid-19 do nguồn tài trợ từ các tổ chức văn hóa nghệ thuật, các mạnh thường quân, các doanh nghiệp bị cắt giảm, giãn cách xã hội khiến các dịch vụ tạo nguồn thu của họ bị tạm dừng, theo đó có thể không còn tiền để trả tiền thuê nhà, thù lao cho nhân sự... Một số đã phải đóng cửa, thu hẹp phạm vi hoạt động, chuyển đổi hình thức hoạt động sang trực tuyến...

Trong tình hình khó khăn đó, cần có sự hỗ trợ từ phía Nhà nước và các địa phương để giúp các KGST này có thể chống chọi và trụ lại. Các giải pháp ngắn hạn và khả thi cần được xem xét là những biện pháp cứu trợ khẩn cấp. Thứ nhất là giảm thuế kinh doanh, môn bài, hỗ trợ thuê mặt bằng công giá rẻ đối với các KGST hoạt động dưới tư cách pháp nhân là doanh nghiệp, doanh nghiệp xã hội, hộ kinh doanh cá thể. Thứ hai là cần tăng cường kết nối các tổ chức, không gian đó với các doanh nghiệp công nghệ kỹ thuật số nhằm giúp các KGVHST nhanh chóng tiếp cận được các hỗ trợ về công nghệ số trong chuyển đổi phương thức hoạt động thích ứng bối cảnh Covid-19. Thứ ba là phải mở rộng hơn nữa các chương trình văn hóa - nghệ thuật có sự hợp tác công - tư. Các cơ quan trung ương hoặc cấp tỉnh/thành phố đặt hàng hoặc tạo điều kiện cho các tổ chức văn hóa nghệ thuật, KGST ngoài công lập được tham gia vào các chương trình công nhằm nâng cao chất lượng sáng tạo của các chương trình, sự kiện, dự án văn hóa - nghệ thuật, đồng thời giúp các không gian này có nguồn lực tài chính, vật chất và kỹ thuật để tiếp tục hoạt động. Và cuối cùng, hỗ trợ cho sự hình thành và hoạt động của một số tổ hợp sáng tạo (thí dụ như Complex 01, Design 282, Hanoi Creative City...) sẽ là giải pháp trung hạn mang lại tác động lớn cho sự phát triển của các tổ chức văn hóa, nghệ thuật và cộng đồng sáng tạo.

Luân Vũ (thực hiện)