Bảo tồn di sản văn hóa phi vật thể trong bối cảnh dịch Covid-19

Thứ Hai, 22-11-2021, 22:20
Hát xẩm Hà Nội đang từng bước hồi sinh.

Di sản văn hóa phi vật thể là những di sản “sống”, luôn tiềm ẩn nhiều nguy cơ biến đổi. Dịch Covid-19 khiến nhiều hoạt động bị đình trệ. Tuy nhiên, ngành văn hóa Thủ đô đã có những điều chỉnh phù hợp với bối cảnh, để di sản văn hoá phi vật thể tiếp tục được bảo tồn, phát huy giá trị.

Đầu tháng 11-2021, Sở Văn hóa và Thể thao Hà Nội đã khai mạc lớp dạy hát ca trù tại phường Đông Ngạc (quận Bắc Từ Liêm). Hai nghệ nhân thuộc Câu lạc bộ Ca trù Thái Hà là Nguyễn Văn Khuê, Nguyễn Thị Thúy Hòa chịu trách nhiệm lên lớp. Trong đó, nghệ nhân Nguyễn Văn Khuê dạy đàn đáy, nghệ nhân Nguyễn Thị Thúy Hòa phụ trách bồi dưỡng các kỹ thuật cho đào nương. Phó phòng Quản lý di sản văn hóa (Sở Văn hóa và Thể thao Hà Nội) Bùi Thị Hương Thủy cho biết: “Điểm khác biệt của lớp dạy ca trù lần này là không phải dạy cho một câu lạc bộ, hay một giáo phường, mà dạy cho nhiều người yêu ca trù.

Việc tổ chức lớp học như thế nhằm không bỏ sót những đối tượng yêu ca trù, giúp mọi người có thêm đam mê, từ đó, kích thích phong trào phát triển. Các giảng viên trong đợt này khá vất vả, do lớp có nhiều người, mỗi người lại ở trình độ khác nhau. Tuy nhiên, các nghệ nhân đều nhiệt tình giảng dạy, uốn nắn từng ngón đàn, từng nhịp phách cho các học viên”. Để thích ứng với bối cảnh dịch bệnh, Sở Văn hóa và Thể thao hỗ trợ, động viên các địa phương, các câu lạc bộ, giáo phường ca trù thực hiện truyền dạy, sinh hoạt trực tuyến để “giữ lửa” tình yêu di sản với các thành viên. Với sự quan tâm đó, ca trù Hà Nội đã và đang có những bước hồi sinh mạnh mẽ. Năm 2009, thành phố mới có bảy câu lạc bộ, giáo phường ca trù, thì đến nay, theo Giám đốc Sở Văn hóa và Thể thao Hà Nội Đỗ Đình Hồng, đã tăng lên tới 16 câu lạc bộ, giáo phường. Số người thường xuyên thực hành dao động từ 250 đến 300 người. Hà Nội cũng dẫn đầu cả nước về số nghệ nhân được phong tặng danh hiệu Nghệ nhân Nhân dân, Nghệ nhân Ưu tú ở lĩnh vực ca trù.

Dịch Covid-19 khiến cho việc tổ chức các hoạt động truyền dạy, liên hoan, giao lưu chia sẻ kinh nghiệm… gặp khó khăn. Do đó, Sở Văn hóa và Thể thao Hà Nội chuyển hướng thực hiện nhiệm vụ tư liệu hóa các di sản. Trong bối cảnh nhiều nghệ nhân ngày một cao tuổi, việc tập trung ghi hình, ghi âm, khai thác tư liệu từ những “báu vật sống” này trở nên hết sức cần thiết. Ngành văn hóa lựa chọn những di sản mang tính đặc trưng của Hà Nội, hoặc những di sản đang có nguy cơ mai một để thực hiện tư liệu hóa một cách đồng bộ.

Một trong những di sản Hà Nội tập trung thực hiện tư liệu hóa trong thời gian qua là hát xẩm. Hát xẩm cũng là nghệ thuật trình diễn từng hết sức phổ biến tại Hà Nội từ nửa đầu thế kỷ 20 trở về trước. Vốn là loại hình diễn xướng dân gian của người mù, xuất hiện ở các làng quê. Khi “về” Hà Nội, hát xẩm có những thay đổi, tạo nên nét đặc trưng riêng của hát xẩm Hà thành. Theo Nghệ sĩ Nhân dân Xuân Hoạch, Hà Nội có một dòng xẩm rất đặc trưng mà không đâu có được, đó là xẩm tàu điện vì nó thường được hát trên tàu điện, ra đời khi người Hà Nội có thói quen sử dụng tàu điện làm phương tiện đi lại, với những bài nổi tiếng như: “Anh khóa”, “Cô hàng nước”, “Giăng sáng vườn chè”… Có giai đoạn xẩm Hà Nội đi vào thoái trào và chỉ được khôi phục trong gần hai thập niên trở lại đây. Sở Văn hóa và Thể thao đã tổ chức tìm những nghệ nhân “gạo cội” của làng xẩm như: Ngô Văn Đảm, Xuân Hoạch, Phan Thị Kim Dung… cùng những nghệ nhân thế hệ sau này, nhưng giàu kiến thức, kinh nghiệm như: Mai Tuyết Hoa, Nguyễn Quang Long…

Hiện thành phố có các câu lạc bộ, nhóm hoạt động mạnh như: Xẩm Hà thành, Câu lạc bộ Xẩm thuộc Trung tâm Phát triển Nghệ thuật âm nhạc Việt Nam, Câu lạc bộ Dân ca làng Mọc Quan Nhân. Cùng với hát xẩm, Sở Văn hóa và Thể thao Hà Nội cũng tiến hành tư liệu hóa toàn bộ tri thức về nghệ thuật trình diễn rối nước ở Đào Thục (xã Thụy Lâm, huyện Đông Anh). Dự kiến, thành phố sẽ trình Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch ghi danh Xẩm Hà Nội và Rối nước Đào Thục vào Danh mục di sản văn hóa phi vật thể quốc gia.

Dự kiến, từ nay đến năm 2025, thành phố sẽ thực hiện tư liệu hóa với khoảng 10 di sản phi vật thể quan trọng khác. Trưởng phòng Quản lý Di sản Phạm Thị Lan Anh cho biết: “Đối với những di sản được ghi danh, không những cộng đồng nhận thức sâu sắc hơn, mà còn thuận lợi cho việc quảng bá, bảo tồn, phát huy giá trị. Thí dụ như Lễ hội Hai Bà Trưng ở Phúc Thọ, trước đây, người dân chỉ biết lưu giữ tục lệ làm bánh trôi. Khi lễ hội được đưa vào danh mục Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia, người dân trân trọng hơn tục lệ mình lưu giữ. Điều đó đem lại tác dụng thiết thực trong bảo tồn di sản” ■

Giang Nam