Tăng sức lan tỏa cho múa rối nước

Nghệ sĩ Phan Thanh Liêm, sinh ra và lớn lên tại thôn Rạch, xã Nam Chấn, huyện Nam Trực (Nam Định). Đây là nơi có truyền thống về nghệ thuật múa rối nước và là một trong những cái nôi về múa rối nước cổ truyền.

Sân khấu múa rối nước mi-ni của nghệ sĩ Phan Thanh Liêm biểu diễn ở Vương quốc Anh.
Sân khấu múa rối nước mi-ni của nghệ sĩ Phan Thanh Liêm biểu diễn ở Vương quốc Anh.

Gia đình anh bảy đời theo đuổi nghệ thuật múa rối nước. Ông nội là nghệ nhân Phan Văn Huyên từng là bậc thầy về nghệ thuật điêu khắc, tạo hình rối nước truyền thống. Cha anh là nghệ nhân Phan Văn Ngải, người đã góp công đào tạo nghệ thuật múa rối nước truyền thống cho nhiều thế hệ diễn viên của Nhà hát múa rối T.Ư và các địa phương. Ông cũng là người góp công nghiên cứu tạo tác ra nhiều trò rối nước và thiết kế thành công mô hình sân khấu di động. Nhà thủy đình di động do ông thiết kế hiện nay vẫn được các nhà hát múa rối từ Trung ương đến các địa phương sử dụng. “Chú Tễu”, một con trò rối nước do ông tạo tác hiện đang được trưng bày tại Bảo tàng Lu-vơ-rơ (Pháp).

Từ khi còn nhỏ, nghệ sĩ Phan Thanh Liêm đã được ông nội và cha kèm cặp, dạy bảo những bí quyết tạo hình con rối, cách thức biểu diễn hấp dẫn người xem... Rời làng quê, ra thành phố, nghệ sĩ tiếp tục đi theo đoàn nghệ thuật múa rối nước của gia đình do cha anh thành lập. Trong quá trình đi biểu diễn anh nhận thấy những mô hình sân khấu múa rối nước lớn cồng kềnh, khó di chuyển, không thích hợp với một đoàn biểu diễn ít người theo kiểu gia đình. Từ đó, anh đã trăn trở và sáng tạo ra mô hình sân khấu rối thu nhỏ. Mô hình được trưng bày đầu tiên tại Triển lãm Văn hóa nghệ thuật Việt Nam (số 2 Hoa Lư, Hà Nội). Bể nước dùng làm sân khấu biểu diễn rất nhỏ, dài 80 cm, rộng 50 cm, những con rối được tạo tác thu nhỏ. Sau bước thử nghiệm nghệ sĩ đã điều chỉnh lại làm cho kích cỡ sân khấu và con rối lớn hơn, có kích thước phù hợp biểu diễn phục vụ người xem ở những không gian hạn chế, chật hẹp như trong trường học, cơ quan, gia đình, có khả năng đi biểu diễn ở vùng sâu, vùng xa và rất thuận tiện khi đi biểu diễn ở nước ngoài. Sân khấu múa rối nước thu nhỏ đã đưa người xem lại gần với sân khấu, nghệ sĩ và công chúng có điều kiện giao lưu, tìm hiểu kỹ hơn về nghệ thuật múa rối nước. Đồng thời, cũng làm cho khoảng cách từ cánh tay của nghệ sĩ tới con rối ngắn hơn, cộng với các con rối được tạo tác nhỏ, nhẹ, giúp cho nghệ sĩ điều khiểu con rối sinh động hơn, nghệ sĩ Phan Thanh Liêm cũng dày công luyện tập điều khiển con rối cho hợp lý. Buồng trò chật chội, chỉ vừa đủ chỗ cho một, hai người cho nên diễn viên phải đảm nhiệm nhiều vai cùng lúc. Thí dụ như trò Bát Tiên, diễn viên phải liên tục biểu diễn, mỗi tay một con rối, có lúc tám nhân vật xuất hiện cùng lúc.

Với nghệ thuật biểu diễn điêu luyện và khả năng sáng tạo trong việc tạo hình con rối, nghệ sĩ Phan Thanh Liêm vừa khai thác, phục hồi các trò rối nước dân gian truyền thống, vừa tìm tòi sáng tạo những trò múa rối nước phản ánh con người và cuộc sống hôm nay. Tham gia đề án văn hóa giao thông, anh đã làm ra những chiếc xe máy phóng nhanh xé nước, qua hình ảnh đua xe trái phép hay những cảnh trẻ em nô đùa trên đường phố gây ùn tắc giao thông... Rối nước cũng tham gia các đề tài hiện đại khác, như: Bảo vệ chủ quyền biển, đảo quê hương; bảo vệ môi trường…

Trong 15 năm qua, dưới sự chỉ đạo và bảo trợ của Trung tâm Nghiên cứu bảo tồn và phát huy văn hóa dân tộc Việt Nam, nghệ sĩ Phan Thanh Liêm đã phát huy hết thế mạnh của sân khấu rối nước thu nhỏ. Nhờ đó mà nghệ thuật múa rối nước đã đến với đông đảo người xem tại các cuộc triển lãm, hội chợ, hội xuân, đến các trường học và đến cả với đồng bào vùng sâu, vùng xa. Sân khấu múa rối nước thu nhỏ tại ngôi nhà số 1, ngõ 260, ngách 17/18, phố chợ Khâm Thiên (Hà Nội) đã trở thành địa chỉ quen thuộc của khách du lịch trong nước và quốc tế. Nghệ sĩ Phan Thanh Liêm còn mang sân khấu múa rối nước thu nhỏ đi biểu diễn thành công ở nhiều nước trong khu vực và thế giới. Mới đây nhất là chuyến lưu diễn tại Vương quốc Anh theo lời mời của Đại sứ quán Việt Nam nhân dịp kỷ niệm 70 năm Quốc khánh 2-9 và 5 năm hai nước ký kết quan hệ đối tác chiến lược.

Sáng tạo sân khấu múa rối nước thu nhỏ cùng với những trò diễn mới, đề tài hiện đại, nghệ sĩ Phan Thanh Liêm đã đóng góp không nhỏ cho việc tăng thêm sức lan tỏa của múa rối nước, đồng thời để công chúng trong và ngoài nước có cơ hội tiếp cận ngày càng nhiều hơn loại hình nghệ thuật độc đáo của dân tộc.