Chiếc xuồng nhỏ rời bến khi màn sương còn phủ kín mặt kênh. Trên khoang là những chai lấy mẫu, thiết bị đo đa chỉ tiêu, máy định vị GPS và các thùng bảo quản chuyên dụng.

Đó là điểm khởi đầu của mỗi chuyến quan trắc chất lượng nước.

Anh Nguyễn Thanh Tùng, nghiên cứu viên Viện Kỹ thuật Biển, đã nhiều năm gắn bó với những hành trình xuôi theo các tuyến kênh thuộc Quản Lộ-Phụng Hiệp, Tứ giác Long Xuyên, Cái Lớn-Cái Bé hay lên hồ Dầu Tiếng lấy mẫu.

“Có những hôm phải xuất phát từ ba, bốn giờ sáng. Chỉ cần chậm vài chục phút, mẫu nước sẽ không còn phản ánh đúng diễn biến nguồn nước”, anh kể.

Điều khiến anh nhớ nhất không phải những chuyến đi dài hay cái nắng miền tây, mà là câu hỏi của người dân khi chiếc xuồng cập bến:

“Nước lấy được chưa? Bao giờ mở cống?”.

Một câu hỏi giản dị nhưng phía sau là cả một vụ mùa đang chờ đợi. Nếu độ mặn còn cao, người dân chưa thể lấy nước vào ruộng; nếu nguồn nước chưa bảo đảm, một quyết định vội vàng có thể ảnh hưởng đến sinh kế của hàng nghìn hộ dân.

“Công việc không chỉ là lấy mẫu hay phân tích số liệu. Điều người dân cần là thông tin đủ tin cậy để yên tâm sản xuất”, anh nói.

Từ những số liệu ban đầu, công tác quan trắc đã chuyển từ theo dõi hiện trạng sang phục vụ điều hành. Các bản tin chất lượng nước được cập nhật trên hệ thống WebGIS và gửi tới cơ quan quản lý, đơn vị khai thác công trình để làm căn cứ ra quyết định.

Theo ông Nguyễn Hồng Khanh, Phó Cục trưởng Cục Quản lý và Xây dựng công trình thủy lợi, trong bối cảnh biến đổi khí hậu, xâm nhập mặn và nguy cơ ô nhiễm gia tăng, quản lý thủy lợi không chỉ là quản lý lượng nước mà còn phải kiểm soát chất lượng nước.

Giá trị lớn nhất của các bản tin quan trắc là khả năng cảnh báo sớm, giúp các đơn vị chủ động điều tiết trước khi rủi ro xảy ra.

Từ những mẫu nước được lấy khi bình minh còn chưa lên, hành trình của dữ liệu mới chỉ bắt đầu. Những con số ấy sẽ đi đến phòng điều hành của hồ chứa, cống đập, nơi mỗi quyết định đóng hay mở một cánh cống có thể tác động đến cả một vùng sản xuất rộng lớn.

Với dung tích gần 1,58 tỷ m³, hồ Dầu Tiếng là công trình thủy lợi lớn nhất cả nước, đồng thời là nguồn cấp nước chiến lược cho khu vực Đông Nam Bộ.

Mỗi quyết định điều tiết tại đây phải tính toán nhiều mục tiêu: bảo đảm nước cho sản xuất, sinh hoạt, công nghiệp, duy trì dòng chảy đẩy mặn và an toàn công trình.

Ông Nguyễn Hữu Mạnh, Giám đốc chi nhánh Dầu Tiếng-Phước Hòa, Công ty Trách nhiệm hữu hạn Một thành viên Khai thác thủy lợi Miền Nam, cho biết điều hành hồ chứa chưa bao giờ chỉ là bài toán về lượng nước.

“Nếu có nước nhưng chất lượng không bảo đảm thì cũng không thể cấp cho sản xuất hoặc sinh hoạt. Vì vậy, đơn vị luôn theo dõi sát các bản tin chất lượng nước để xây dựng phương án vận hành phù hợp”, ông nói.

Mùa khô năm 2026 tiếp tục đặt ra nhiều áp lực. Công ty phải tính toán cân bằng nguồn nước, bám sát dự báo khí tượng thủy văn và nhu cầu sử dụng của từng địa phương.

Từ đầu năm đến nay, hồ Dầu Tiếng đã điều tiết khoảng 500 triệu m³ nước qua các cống lấy nước phục vụ sản xuất nông nghiệp, sinh hoạt và công nghiệp khu vực Đông Nam Bộ.

Từ Dầu Tiếng, Quản Lộ-Phụng Hiệp đến Tứ giác Long Xuyên và Cái Lớn-Cái Bé, mỗi hệ thống thủy lợi có đặc điểm riêng nhưng cùng chung một yêu cầu: mọi quyết định vận hành phải dựa trên dữ liệu khoa học.

Hơn một thập kỷ qua, những cán bộ Viện Kỹ thuật Biển đã lặng lẽ thu thập hàng nghìn mẫu nước, xây dựng các mô hình dự báo và phát đi những bản tin cảnh báo phục vụ quản lý, vận hành công trình.

Nếu trước đây quan trắc chủ yếu để đánh giá hiện trạng thì nay, dữ liệu chất lượng nước đã trở thành một phần trong quy trình điều hành. Những thông tin này giúp các đơn vị chủ động ứng phó với xâm nhập mặn, ô nhiễm và những biến động bất thường của nguồn nước.

Theo ông Nguyễn Hồng Khanh, Phó Cục trưởng Cục Quản lý và Xây dựng công trình thủy lợi, thời gian tới cần tiếp tục hoàn thiện cơ sở dữ liệu dùng chung, tăng cường ứng dụng công nghệ số và nâng cao năng lực dự báo để quản lý nguồn nước từ bị động sang chủ động.

Ở góc độ nghiên cứu, Tiến sĩ Phạm Văn Tùng cho rằng thách thức trong bảo vệ nguồn nước sẽ ngày càng lớn khi biến đổi khí hậu làm thay đổi quy luật dòng chảy, trong khi nhu cầu sử dụng nước ngày càng tăng.

“Quan trắc chỉ thực sự có giá trị khi những thông tin thu được trở thành hành động cụ thể trong vận hành công trình và quản lý nguồn nước”, ông nhấn mạnh.

Thực tế tại hồ Dầu Tiếng và Cái Lớn-Cái Bé cho thấy các bản tin chất lượng nước đã trở thành căn cứ để điều tiết nguồn nước, duy trì dòng chảy đẩy mặn, bảo đảm sản xuất và sinh hoạt.

Đằng sau mỗi quyết định ấy là sự phối hợp của nhà khoa học, cơ quan quản lý và những người trực tiếp vận hành công trình.

 Chiều muộn trên tuyến kênh Quản Lộ-Phụng Hiệp, anh Nguyễn Thanh Tùng xếp những chai mẫu cuối cùng lên xe đưa về phòng thí nghiệm.

Ngày mai, từ những mẫu nước ấy sẽ hình thành những bản tin mới, tiếp tục đến với những người đang vận hành hồ chứa, cống đập và hệ thống kênh dẫn nước phía nam.

Ít ai biết phía sau mỗi bản tin là công sức của những nhà khoa học, cán bộ quản lý và đội ngũ vận hành công trình. Họ lặng lẽ đi trước những biến động của dòng nước để mỗi quyết định lấy nước, đóng cống, điều tiết dòng chảy đều có cơ sở khoa học.

Bảo vệ an ninh nguồn nước bắt đầu từ những mẫu nước được lấy đúng thời điểm, những phép đo chính xác và những cảnh báo được gửi đi kịp lúc. Đó chính là “lá chắn mềm” đang âm thầm bảo vệ những dòng nước, gìn giữ sinh kế của hàng triệu người dân và tạo nền tảng phát triển bền vững cho khu vực phía nam