Chỉ khi các yếu tố này được triển khai đồng bộ và gắn với cơ chế thị trường minh bạch, dữ liệu mới thực sự trở thành nguồn tài nguyên chiến lược phục vụ tăng trưởng bền vững. Kinh nghiệm quốc tế cho thấy, thị trường dữ liệu chỉ vận hành khi hội đủ ba yếu tố: khung chia sẻ dữ liệu đáng tin cậy, hệ thống trung gian dữ liệu được giám sát và cơ chế đo lường, định giá dữ liệu như một tài sản vô hình.

Liên minh châu Âu đã ban hành Đạo luật quản trị dữ liệu (Data Governance Act) nhằm tăng niềm tin trong chia sẻ dữ liệu và phát triển các dịch vụ trung gian dữ liệu để giảm rủi ro giao dịch. Bên cạnh đó, Đạo luật Dữ liệu của EU cũng đặt ra các quy tắc về truy cập, sử dụng và khả năng dịch chuyển dữ liệu giữa các nền tảng, nhằm tránh tình trạng “khóa chặt công nghệ”.

Theo Tổ chức Hợp tác và Phát triển Kinh tế (OECD), dữ liệu là loại tài sản khó định giá vì giá trị phụ thuộc vào bối cảnh và mục đích sử dụng. Do đó việc đo lường thường phải kết hợp nhiều phương pháp như chi phí tạo lập, so sánh thị trường và giá trị sử dụng. OECD ước tính khoảng 30% tăng trưởng năng suất tại các nền kinh tế phát triển có liên quan đến dữ liệu, cho thấy dữ liệu đang dần trở thành một loại tài sản vô hình quan trọng của nền kinh tế.

Đổi mới sáng tạo và công nghệ dữ liệu đang nổi lên như trụ cột trong hợp tác kinh tế mới giữa hai nước, với các lĩnh vực trọng tâm như chuyển đổi số, fintech và AI. Sau khi hai nước nâng cấp quan hệ lên Đối tác Chiến lược Toàn diện, Hội nghị cấp cao Việt Nam - Vương quốc Anh về dịch vụ tài chính cuối năm 2025 được xem là dấu mốc thúc đẩy hợp tác trong kinh tế dữ liệu và công nghệ số.

Đại sứ Vương quốc Anh tại Việt Nam Iain Frew

Để dữ liệu trở thành nguồn lực phát triển, cần tuân thủ một số nguyên tắc quản trị cốt lõi. Tiến sĩ Tô Văn Trường cho rằng trước hết phải chuẩn hóa và liên thông dữ liệu, bởi dữ liệu chỉ phát huy giá trị khi được kết nối và chia sẻ xuyên suốt trong hệ thống. Bên cạnh đó là minh bạch có kiểm soát, mở dữ liệu ở mức hợp lý để thúc đẩy đổi mới sáng tạo nhưng vẫn bảo vệ dữ liệu nhạy cảm và dữ liệu cá nhân.

Một nguyên tắc quan trọng khác là lấy người dân và doanh nghiệp làm trung tâm, bảo đảm chính sách dữ liệu tạo ra giá trị thực và giảm chi phí tuân thủ cho khu vực tư nhân. Đồng thời, cần bảo đảm an toàn và chủ quyền dữ liệu, bởi dữ liệu không chỉ là tài sản kinh tế mà còn gắn với an ninh quốc gia. Để thực hiện các nguyên tắc này cần triển khai đồng bộ nhiều giải pháp, từ hoàn thiện khung pháp lý, phát triển hạ tầng dữ liệu đến đào tạo nguồn nhân lực.

Hiện nay, một số địa phương cho thấy dữ liệu đang trở thành nền tảng cho mô hình quản trị mới. Tại Thành phố Hồ Chí Minh, Khung kiến trúc số được ban hành theo Quyết định số 3616/QĐ-UBND đã chuyển cách tiếp cận từ ứng dụng công nghệ thông tin sang quản trị dựa trên dữ liệu và các nền tảng số. Trong mô hình này, dữ liệu được xác định là tài sản chiến lược và là lớp trung tâm của hệ sinh thái số, cho phép chuẩn hóa, chia sẻ và tái sử dụng giữa các cơ quan nhà nước và doanh nghiệp. Thành phố cũng áp dụng nguyên tắc “AI-First”, tích hợp AI vào các quy trình điều hành nhằm hỗ trợ ra quyết định dựa trên dữ liệu theo thời gian thực.

Khi dữ liệu trở thành nguồn lực quan trọng của nền kinh tế, bảo vệ dữ liệu cá nhân cũng trở thành điều kiện tiên quyết để kinh tế dữ liệu phát triển bền vững. Nhiều chuyên gia cảnh báo, nếu việc khai thác dữ liệu diễn ra nhanh nhưng thiếu cơ chế bảo vệ hiệu quả, nguy cơ lộ lọt thông tin cá nhân và lạm dụng dữ liệu sẽ gia tăng, làm suy giảm niềm tin của xã hội đối với các dịch vụ số.

Thượng tá Nguyễn Đình Đỗ Thi, Phó trưởng Phòng Tham mưu, Cục An ninh mạng và phòng, chống tội phạm sử dụng công nghệ cao (Bộ Công an) cho rằng, dữ liệu đang trở thành “mạch sống” của chuyển đổi số và là tài sản quan trọng của quốc gia, trong đó dữ liệu cá nhân có giá trị đặc biệt. Việt Nam hiện có hơn 85 triệu người dùng Internet, tương đương hơn 84% dân số, khiến bảo vệ dữ liệu cá nhân trở thành yêu cầu cấp bách trong tiến trình chuyển đổi số. Theo ông, dữ liệu cá nhân cũng đang trở thành “mỏ vàng” của tội phạm mạng khi nhiều đường dây lừa đảo trực tuyến lợi dụng dữ liệu bị lộ lọt để xây dựng các kịch bản tinh vi nhằm chiếm đoạt tài sản của người dân.

Hệ sinh thái nhân lực cho kinh tế dữ liệu

Theo các chuyên gia, việc bảo vệ và khai thác dữ liệu không chỉ là bài toán kỹ thuật mà còn liên quan đến năng lực quản trị, quy trình vận hành và nguồn nhân lực chuyên môn. Vì vậy, xây dựng hệ sinh thái dữ liệu cần cách tiếp cận tổng thể, kết hợp giữa công nghệ, thể chế và con người.

Chánh Văn phòng Hiệp hội Dữ liệu quốc gia Nguyễn Ngọc Dung cho rằng, hệ sinh thái dữ liệu chỉ có thể phát triển khi có sandbox pháp lý cho startup thử nghiệm, sàn giao dịch dữ liệu minh bạch, chuẩn dữ liệu mở để doanh nghiệp khai thác và cơ chế chia sẻ dữ liệu công phục vụ đổi mới sáng tạo. “Nếu thiếu một lớp nền thể chế ổn định, startup sẽ khó phát triển sản phẩm quy mô lớn, và nếu thị trường dữ liệu thiếu minh bạch, doanh nghiệp cũng sẽ không dám đầu tư dài hạn”, bà Nguyễn Ngọc Dung nhấn mạnh.

Để thị trường dữ liệu vận hành hiệu quả, đánh giá của các chuyên gia nhấn mạnh việc cần đồng thời phát triển ba trụ cột: dữ liệu mở có kiểm soát, hạ tầng tính toán dữ liệu và thể chế khuyến khích đổi mới sáng tạo. Trong đó, Luật Dữ liệu đã thiết kế sàn dữ liệu như một môi trường giao dịch và chia sẻ tài nguyên dữ liệu; Luật Viễn thông đưa dịch vụ trung tâm dữ liệu và điện toán đám mây vào phạm vi điều chỉnh, tạo nền tảng cho năng lực tính toán phục vụ AI và các ngành công nghiệp dữ liệu mới.

Bên cạnh đó, việc xây dựng cơ chế chia sẻ dữ liệu theo ngành, thúc đẩy các sàn giao dịch dữ liệu và thiết lập cơ chế định giá minh bạch được xem là bước đi quan trọng để hình thành thị trường dữ liệu.

Phó Chủ nhiệm Ủy ban Khoa học, Công nghệ và Môi trường của Quốc hội Trần Văn Khải đề xuất thúc đẩy ba cơ chế chính sách quan trọng, gồm cơ chế “đặt hàng - đồng tài trợ - đồng sở hữu kết quả” cho các bộ dữ liệu dùng chung và các mô hình AI theo ngành; cơ chế sandbox cho sản phẩm dữ liệu và AI, đặt trong khuôn khổ bảo vệ dữ liệu cá nhân và an ninh dữ liệu cùng cơ chế phát triển doanh nghiệp dữ liệu, bao gồm các tổ chức trung gian dữ liệu và dịch vụ phân tích, tổng hợp dữ liệu.

Ở cấp địa phương, Hà Nội đang thử nghiệm mô hình “nhà nước định hướng - doanh nghiệp vận hành” trong khai thác dữ liệu và xây dựng sandbox cho các mô hình kinh doanh dữ liệu mới. Thành phố Hồ Chí Minh cũng đang thúc đẩy chiến lược phát triển dữ liệu số giai đoạn 2026-2030, tầm nhìn 2035, xác định dữ liệu là tài nguyên chiến lược và động lực của Chính quyền số, Kinh tế số và Xã hội số. Trong khung kiến trúc số của thành phố, dữ liệu và các nền tảng lõi được đặt ở trung tâm của hệ sinh thái số, cho phép chuẩn hóa, chia sẻ và tái sử dụng dữ liệu giữa cơ quan nhà nước và doanh nghiệp.

Theo Hiệp hội Dữ liệu quốc gia, sự phát triển của thị trường dữ liệu không chỉ phụ thuộc vào công nghệ mà còn vào hệ sinh thái nhân lực gồm doanh nghiệp công nghệ, các trường đại học và các tổ chức trung gian dữ liệu. Tuy nhiên, Việt Nam vẫn thiếu đội ngũ chuyên gia có khả năng xử lý và khai thác dữ liệu lớn, trong khi nhu cầu kỹ sư dữ liệu, chuyên gia AI và phân tích dữ liệu đang tăng nhanh trong nhiều lĩnh vực như tài chính số, thương mại điện tử và logistics.

Theo thống kê, Việt Nam hiện có khoảng 1,5 triệu lao động trong lĩnh vực công nghệ thông tin và công nghệ số; 168 trường đại học và hơn 500 cơ sở đào tạo liên quan, mỗi năm cung cấp khoảng 84 nghìn nhân lực mới cho thị trường.

Tuy nhiên, so với nhu cầu của kinh tế dữ liệu, nguồn nhân lực này vẫn thiếu cả về số lượng và chất lượng khi chỉ khoảng 30% sinh viên tốt nghiệp đáp ứng ngay yêu cầu doanh nghiệp. Một số doanh nghiệp công nghệ cho rằng bài toán nhân lực công nghệ số không thể giải quyết chỉ bằng đào tạo lý thuyết mà cần gắn với các dự án công nghệ thực tiễn.

Ông Cao Thanh Hà, Giám đốc Công nghệ VNPT AI cho biết, đơn vị đã xây dựng đội ngũ hơn 200 kỹ sư AI thông qua mô hình “trưởng thành qua dự án thực tiễn”, trong đó các kỹ sư trẻ được tham gia trực tiếp vào các bài toán công nghệ phục vụ hàng triệu người dùng, từ xử lý ngôn ngữ tự nhiên, nhận diện hình ảnh đến phân tích dữ liệu lớn. Đến nay, hệ sinh thái VNPT AI đã phát triển hơn 100 mô hình AI, triển khai cho hơn 200 tổ chức và doanh nghiệp.

Bên cạnh đó, nhiều mô hình hợp tác “ba nhà” giữa Nhà nước - nhà khoa học - doanh nghiệp cũng đang được thúc đẩy nhằm hình thành nguồn nhân lực dữ liệu chất lượng cao. Doanh nghiệp không chỉ đặt hàng đào tạo mà còn cùng các trường đại học thiết kế chương trình đào tạo và đưa các dự án công nghệ thực tế vào giảng dạy, giúp sinh viên tiếp cận các bài toán AI và dữ liệu ngay từ khi còn trên ghế nhà trường.

Song song với các tập đoàn công nghệ lớn, nhiều startup Việt Nam cũng đang khai thác dữ liệu để phát triển các sản phẩm công nghệ mới. Chẳng hạn, Công ty Lê Dương phát triển các giải pháp giám sát và điều khiển tự động dựa trên nền tảng IoT, từ đó tạo ra dữ liệu có độ tin tưởng cao và tiến tới áp dụng AI để xây dựng các hệ thống điều khiển, giám sát vận hành thông minh trong công nghiệp.

Ông Lê Đình Tuyến, Giám đốc Công ty Lê Dương chia sẻ, yếu tố then chốt của các hệ thống này là đội ngũ kỹ sư có khả năng kết hợp giữa phần cứng và phần mềm, giữa dữ liệu, mạng kết nối và mô hình xử lý. Tuy nhiên, nhiều startup vẫn gặp khó khăn trong việc tìm kiếm và giữ chân nhân lực công nghệ khi phải cạnh tranh với các tập đoàn lớn.

Hợp tác giữa doanh nghiệp và các cơ sở đào tạo đang trở thành hướng đi quan trọng để hình thành nguồn nhân lực dữ liệu chất lượng cao. Việc phát triển nguồn nhân lực dữ liệu và AI cần gắn chặt với hệ sinh thái doanh nghiệp và các dự án công nghệ thực tiễn.

Giáo sư, Tiến sĩ Từ Minh Phương, Bí thư Đảng ủy Học viện Công nghệ Bưu chính Viễn thông cho biết: “Hiện Học viện đang hợp tác với một số doanh nghiệp để xây dựng mô hình ngôn ngữ lớn DeepEdu phục vụ các ứng dụng AI phục vụ đào tạo, trong đó giảng viên và sinh viên trực tiếp tham gia lựa chọn mô hình và xây dựng dữ liệu huấn luyện”.

Song song với đó, để có nguồn nhân lực chất lượng cao về dữ liệu và AI, Học viện đang đẩy mạnh hợp tác nghiên cứu và đào tạo với nhiều doanh nghiệp công nghệ lớn như VinAI (nay thuộc Qualcomm), FPT, Viettel, Samsung, đồng thời liên kết với Đại học Công nghệ Sydney thành lập Trung tâm Công nghệ chiến lược Úc - Việt Nam, trong đó công nghệ dữ liệu và AI chiếm tỷ trọng lớn.

Theo Giáo sư, Tiến sĩ Từ Minh Phương, các chương trình đào tạo của Học viện hiện bao phủ toàn bộ chuỗi công nghệ dữ liệu, từ thu thập, lưu trữ, an toàn, truyền dữ liệu tới phân tích dữ liệu, phát triển, triển khai mô hình AI trong thực tế. Nhà trường cũng thành lập Trung tâm Đổi mới sáng tạo và Khởi nghiệp nhằm hỗ trợ giảng viên, sinh viên thương mại hóa sản phẩm, rút ngắn khoảng cách giữa nghiên cứu và thị trường.

Nguồn nhân lực dữ liệu vì vậy không chỉ là câu chuyện của các trường đại học hay doanh nghiệp riêng lẻ mà là nền tảng của toàn bộ hệ sinh thái kinh tế dữ liệu. Với việc đào tạo gắn với nhu cầu thị trường và các dự án công nghệ thực tiễn, dữ liệu sẽ được chuyển hóa thành sản phẩm, dịch vụ và mô hình kinh doanh mới. Sự trưởng thành của các doanh nghiệp khai thác dữ liệu sẽ quyết định việc hình thành thị trường dữ liệu và mở ra động lực tăng trưởng mới cho nền kinh tế số.

Ngày xuất bản: 25/04/2026
Chỉ đạo: Đinh Song Linh
Tổ chức sản xuất: Doãn Trà My
Nội dung và trình bày: Doãn Trà My - Vũ Quỳnh Trang - Trần Duy Long
Ảnh: Nguyễn Trung Hiếu, Hiệp hội Dữ liệu quốc gia, Hiệp hội An ninh mạng quốc gia, Báo Chính phủ, Viettel IDC.