Trong kỷ nguyên số, dữ liệu đang trở thành tư liệu sản xuất mới, trực tiếp tác động tới năng suất, đổi mới sáng tạo và năng lực cạnh tranh quốc gia. Việt Nam đang từng bước xây dựng nền tảng thể chế, hạ tầng và hệ sinh thái để phát triển kinh tế dữ liệu, đưa dữ liệu trở thành nguồn lực quan trọng cho tăng trưởng và nâng cao năng lực tự chủ trong thời đại số.
Dữ liệu - tư liệu sản xuất của thời đại số
Khi dữ liệu trở thành tư liệu sản xuất của thời đại số, năng lực thu thập, xử lý và khai thác thông tin ngày càng quyết định sức mạnh kinh tế cũng như năng lực cạnh tranh của mỗi quốc gia. Ở cấp độ doanh nghiệp, dữ liệu cũng đang vượt khỏi vai trò của một công cụ kỹ thuật để trở thành tài sản chiến lược, giúp tối ưu vận hành, dự báo thị trường và hình thành các mô hình kinh doanh mới.
Từ góc nhìn quản trị tài nguyên quốc gia, Tiến sĩ Tô Văn Trường, nguyên Viện trưởng Viện Quy hoạch Thủy lợi miền Nam cho rằng dữ liệu cần được nhìn nhận như một loại tài nguyên chiến lược của kỷ nguyên số. Nếu trước đây đất đai, khoáng sản hay năng lượng là những yếu tố đầu vào cốt lõi của nền kinh tế, thì ngày nay dữ liệu đang đảm nhiệm vai trò tương tự, thậm chí ở cấp độ cao hơn nhờ khả năng tái tạo, lan tỏa và gia tăng giá trị theo cấp số nhân.
“Ở góc độ quản trị quốc gia, dữ liệu không chỉ là đầu vào cho sản xuất mà còn là một dạng hạ tầng mềm quyết định chất lượng điều hành và năng lực hoạch định chính sách. Quốc gia nào có hệ thống thông tin đầy đủ, chính xác và được kết nối tốt sẽ dự báo tốt hơn, phản ứng chính sách nhanh hơn và tối ưu hóa nguồn lực hiệu quả hơn. Đặc biệt, dữ liệu còn là nền tảng thúc đẩy đổi mới sáng tạo và phát triển các mô hình kinh tế mới như kinh tế số, kinh tế nền tảng”, Tiến sĩ Tô Văn Trường nhận định.
Nhiều nghiên cứu quốc tế cho thấy giá trị cốt lõi của kinh tế dữ liệu nằm ở khả năng chuyển hóa thông tin thành tri thức phục vụ ra quyết định. Nhiều nền kinh tế OECD và Liên minh châu Âu đã coi dữ liệu là hạ tầng chiến lược, xây dựng các không gian dữ liệu dùng chung trong các lĩnh vực như y tế, năng lượng, tài chính và nông nghiệp.
"Trong cạnh tranh công nghệ toàn cầu, dữ liệu và AI không còn là “công cụ hỗ trợ”, mà là hạ tầng năng lực cạnh tranh quốc gia. Dữ liệu quyết định chất lượng mô hình, còn AI quyết định tốc độ chuyển hóa dữ liệu thành năng suất, sản phẩm và dịch vụ".
Tiến sĩ Trần Văn Khải, Phó Chủ nhiệm Ủy ban Khoa học, Công nghệ và Môi trường của Quốc hội.
Giáo sư Muttukrishnan Rajarajan, Giám đốc Viện An ninh mạng, Đại học City St George (Đại học tổng hợp London) cho biết: Việt Nam đang đứng trước cơ hội thuận lợi để bứt phá trong phát triển kinh tế dữ liệu. Hiện có khoảng 85 triệu người dùng Internet, hơn 130 triệu thuê bao di động; quy mô kinh tế số ước đạt 36 tỷ USD, tương đương hơn 18% GDP - nền tảng quan trọng để hình thành các mô hình kinh doanh dựa trên dữ liệu.
Nhận thức rõ xu thế này, Chính phủ đã ban hành Nghị quyết số 41/NQ-CP triển khai Nghị quyết Đại hội XIV của Đảng, xác định khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số là một trong những đột phá chiến lược trong giai đoạn tới. Theo đó, dữ liệu và trí tuệ nhân tạo (AI) được xem là nền tảng của mô hình tăng trưởng mới, đóng vai trò trung tâm trong phát triển Chính phủ số, kinh tế số và xã hội số.
Về các mục tiêu, chỉ tiêu phát triển chủ yếu 5 năm 2026-2030
Phấn đấu đạt tốc độ tăng trưởng tổng sản phẩm trong nước (GDP) bình quân cho giai đoạn 2026-2030 từ 10%/năm trở lên; GDP bình quân đầu người đến năm 2030 đạt khoảng 8.500 USD; tỉ trọng công nghiệp chế biến, chế tạo đạt khoảng 28% GDP; tỉ trọng kinh tế số đạt khoảng 30% GDP.
(Nghị quyết Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XIV của Đảng)
Đà Nẵng vận hành hiệu quả hệ thống Trung tâm IOC. Ảnh: ANH ĐÀO
Đà Nẵng vận hành hiệu quả hệ thống Trung tâm IOC. Ảnh: ANH ĐÀO
Tại Diễn đàn Kinh tế Việt Nam 2026, nhiều chuyên gia cũng nhấn mạnh rằng trong cạnh tranh công nghệ toàn cầu, quốc gia nào làm chủ được dữ liệu và AI sẽ có lợi thế lớn về năng suất và năng lực cạnh tranh. Những nền kinh tế nắm bắt kịp làn sóng công nghệ mới có thể bứt phá mạnh mẽ, trong khi các quốc gia chậm thích ứng có nguy cơ tụt lại phía sau.
Hoàn thiện thể chế, khơi thông nguồn lực dữ liệu
Những năm gần đây, chủ trương của Đảng và chính sách pháp luật của Nhà nước đã từng bước xác lập tầm nhìn chiến lược về phát triển dữ liệu. Năm 2025 được xem là giai đoạn đặt nền móng thể chế khi Quốc hội thông qua nhiều luật liên quan trực tiếp đến khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số, tạo hành lang pháp lý cho quản trị và khai thác dữ liệu.
Ứng dụng trí tuệ nhân tạo trong vận hành Trung tâm điều khiển giao thông Hà Nội.
Ứng dụng trí tuệ nhân tạo trong vận hành Trung tâm điều khiển giao thông Hà Nội.
Trên nền tảng đó, Nghị quyết số 57-NQ/TW ngày 22/12/2024 của Bộ Chính trị về đột phá phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số quốc gia đã chỉ rõ: “khai thác tối đa tiềm năng của dữ liệu, đưa dữ liệu thành tư liệu sản xuất chính, thúc đẩy phát triển nhanh cơ sở dữ liệu lớn, công nghiệp dữ liệu, kinh tế dữ liệu”. Chiến lược Dữ liệu quốc gia đến năm 2030 cũng đặt mục tiêu xây dựng hệ thống trung tâm dữ liệu lớn, liên thông, làm nền tảng cho công nghiệp và thị trường dữ liệu.
Luật Dữ liệu (có hiệu lực từ ngày 1/7/2025) cùng các luật liên quan như Luật Bảo vệ dữ liệu cá nhân, Luật Công nghiệp công nghệ số và Luật Khoa học, Công nghệ và Đổi mới sáng tạo đã hình thành khung pháp lý nền tảng cho quản trị, chia sẻ và khai thác dữ liệu, vừa mở đường cho dữ liệu mở và thị trường dữ liệu, vừa bảo đảm an ninh, an toàn thông tin và quyền dữ liệu của tổ chức, cá nhân.
Cùng với yêu cầu khai thác dữ liệu cho tăng trưởng, các định hướng chính sách mới cũng cho thấy dữ liệu ngày càng được nhìn nhận gắn liền với an ninh quốc gia và chủ quyền số. Tinh thần của Nghị quyết số 57-NQ/TW nhấn mạnh yêu cầu tự chủ công nghệ, coi an ninh mạng là trụ cột trong bảo vệ chủ quyền quốc gia trên không gian số. Điều đó cho thấy phát triển kinh tế dữ liệu không thể tách rời năng lực bảo vệ dữ liệu, bảo đảm an toàn hệ thống và làm chủ các công nghệ lõi trong nước.
Ngày 4/11/2025, Thủ tướng Chính phủ đã ký Quyết định 2439-QĐ/TTg chính thức ban hành bộ tài liệu “Khung kiến trúc dữ liệu quốc gia, Khung quản trị - quản lý dữ liệu quốc gia và Từ điển dữ liệu dùng chung (Phiên bản 1.0)”, tạo nền tảng để các cơ sở dữ liệu quốc gia, cơ sở dữ liệu chuyên ngành và dữ liệu địa phương có thể kết nối và khai thác đồng bộ trên phạm vi toàn quốc.
Trong bối cảnh đó, Việt Nam đang đẩy nhanh hoàn thiện hành lang pháp lý để đưa dữ liệu vào vận hành thực chất. Phiên họp lần thứ nhất năm 2026 (ngày 25/2) của Ban Chỉ đạo của Chính phủ về phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số và Đề án 06 nhấn mạnh yêu cầu hoàn thiện thể chế, cơ chế chính sách đột phá, nhất là kinh tế dữ liệu và AI, đồng thời khẩn trương ban hành các văn bản hướng dẫn các luật liên quan nhằm tránh khoảng trống pháp lý.
Cùng với hoàn thiện thể chế, Việt Nam đang từng bước xây dựng hạ tầng dữ liệu và hệ sinh thái công nghệ số, hình thành nền tảng dữ liệu “Make in Vietnam” phục vụ phát triển kinh tế số. Hạ tầng số cũng phát triển nhanh cả về năng lực và công nghệ; tỷ lệ phủ sóng 5G theo dân số đã đạt khoảng 91,9% với hơn 22,4 triệu thuê bao. Đồng thời, nhiều bộ, ngành và địa phương đang đẩy mạnh làm giàu dữ liệu cho các cơ sở dữ liệu quốc gia và cơ sở dữ liệu chuyên ngành.
Nhu cầu xử lý dữ liệu của các doanh nghiệp ngày càng tăng.
Nhu cầu xử lý dữ liệu của các doanh nghiệp ngày càng tăng.
Từ trung tâm dữ liệu, điện toán đám mây đến các nền tảng AI, hạ tầng số đang trở thành “xương sống” của kinh tế dữ liệu. Sự bùng nổ của trí tuệ nhân tạo cũng đặt ra những yêu cầu hoàn toàn mới đối với hạ tầng này, khi các mô hình AI thế hệ mới đòi hỏi năng lực tính toán lớn, hệ thống lưu trữ tốc độ cao và mạng băng thông rộng. Theo Cơ quan Năng lượng Quốc tế (IEA), điện năng tiêu thụ của các trung tâm dữ liệu toàn cầu năm 2024 đạt khoảng 415 TWh và có thể tăng gần gấp đôi vào năm 2030, cho thấy AI không chỉ là câu chuyện công nghệ mà còn là bài toán chiến lược về hạ tầng và năng lượng.
Ông Lê Bá Tân, CEO Viettel IDC cho rằng AI đang làm thay đổi cấu trúc của hạ tầng dữ liệu khi mật độ tính toán trong các trung tâm dữ liệu mới có thể cao gấp nhiều lần so với mô hình truyền thống. Trong bối cảnh đó, Việt Nam cũng đang đẩy mạnh đầu tư hạ tầng dữ liệu.
Thứ trưởng Bộ Khoa học và Công nghệ Bùi Hoàng Phương cho biết, trong các nhiệm vụ trọng tâm của Bộ Khoa học và Công nghệ năm 2026, việc hoàn thiện các nền tảng số quốc gia và cơ sở dữ liệu dùng chung được đặt ở vị trí ưu tiên nhằm bảo đảm kết nối, liên thông và khai thác hiệu quả.
Bên cạnh đầu tư từ khu vực nhà nước, các doanh nghiệp công nghệ trong nước cũng đang tăng tốc phát triển hạ tầng dữ liệu, từ trung tâm dữ liệu, điện toán đám mây đến các nền tảng AI. Hiện Việt Nam đã có gần 40 trung tâm dữ liệu đang hoạt động, tạo nền tảng cho hệ sinh thái hạ tầng dữ liệu do doanh nghiệp trong nước làm chủ. Theo Hiệp hội Internet Việt Nam, tổng công suất trung tâm dữ liệu có thể tăng gấp đôi trong giai đoạn 2025-2030, từ hơn 500 MW lên gần 1.000 MW.
Sự trưởng thành nhanh của cộng đồng hơn 80 nghìn doanh nghiệp công nghệ số đang trở thành lực đẩy quan trọng của kinh tế dữ liệu. Những bước đi này cho thấy doanh nghiệp công nghệ Việt Nam đang từng bước làm chủ công nghệ lõi và tham gia sâu hơn vào chuỗi giá trị toàn cầu.
Cùng với hạ tầng, kinh tế số tiếp tục tăng trưởng nhanh. Trong quý I/2026, Việt Nam có thêm 1.394 doanh nghiệp công nghệ số, trong khi xuất khẩu sản phẩm công nghệ số ước đạt hơn 45 tỷ USD, tăng 32,2% so với cùng kỳ.
Dữ liệu bước vào thực tiễn quản trị và đời sống
Trong bối cảnh kinh tế số tăng trưởng nhanh, dữ liệu đang trở thành đầu vào quan trọng để nâng cao năng suất và chất lượng điều hành. Ban Chỉ đạo quốc gia về dữ liệu được thành lập và kiện toàn; 14 tỉnh, thành phố đã thành lập Ban Chỉ đạo cấp tỉnh, hình thành trục điều phối dữ liệu thống nhất từ Trung ương tới địa phương.
Thủ tướng Lê Minh Hưng chủ trì cuộc họp của Thường trực Chính phủ.
Thủ tướng Lê Minh Hưng chủ trì cuộc họp của Thường trực Chính phủ.
Ngày 13/4, tại cuộc họp của Thường trực Chính phủ, Thủ tướng Lê Minh Hưng yêu cầu các bộ quyết liệt hoàn thiện cơ sở dữ liệu, đặc biệt là những cơ sở dữ liệu gắn với doanh nghiệp, người dân, nền kinh tế và hoạt động chỉ đạo, điều hành; tái cấu trúc quy trình theo hướng đẩy mạnh tái sử dụng dữ liệu, thông tin trong giải quyết thủ tục hành chính, tinh thần là người dân, doanh nghiệp chỉ cung cấp thông tin 1 lần, những thông tin, dữ liệu đã có thì tuyệt đối không yêu cầu người dân và doanh nghiệp phải cung cấp, cán bộ làm thủ tục phải tra cứu trên cơ sở dữ liệu; phải có quy định pháp luật rất cụ thể về việc này.
Không chỉ ở cấp Trung ương, dữ liệu đang từng bước đi vào thực tiễn tại nhiều địa phương, trở thành công cụ hỗ trợ ra quyết định và cải cách quản trị. Cùng với việc xây dựng các cơ sở dữ liệu quốc gia, nhiều địa phương chủ động thử nghiệm mô hình đổi mới sáng tạo và ứng dụng dữ liệu trong điều hành. Một số nơi đã đi đầu triển khai cơ chế thử nghiệm chính sách (sandbox) như Hà Nội, Hải Phòng, Cần Thơ, Đà Nẵng, Khánh Hòa, Bắc Ninh…, cho thấy xu hướng chuyển sang mô hình quản trị linh hoạt, chấp nhận rủi ro có kiểm soát.
Hà Nội cũng đang đẩy mạnh khai thác dữ liệu phục vụ điều hành đô thị. UBND thành phố đã ban hành kế hoạch triển khai Trung tâm Giám sát, điều hành thông minh (HaNoi IOC) giai đoạn 2026-2027, nhằm xây dựng nền tảng điều hành tập trung dựa trên dữ liệu. Theo kế hoạch, dữ liệu tích hợp về HaNoi IOC phải bảo đảm nguyên tắc “đúng, đủ, sạch, sống, thống nhất, dùng chung”, được cập nhật theo thời gian thực hoặc định kỳ phù hợp với từng lĩnh vực. Các nền tảng số tại trung tâm được giám sát an toàn thông tin 24/7 và kết nối với hệ thống ứng cứu sự cố an ninh mạng của Công an thành phố.
Trong năm 2026, hệ thống dự kiến tích hợp 5 nhóm dữ liệu chính gồm: kinh tế - xã hội; giao thông; y tế, giáo dục, môi trường; an ninh trật tự; phản ánh kiến nghị của người dân và dữ liệu mạng xã hội, cùng dữ liệu khối Đảng. Nhiều nguồn dữ liệu sẽ được kết nối như chỉ tiêu phát triển kinh tế - xã hội, giải ngân đầu tư công, camera giao thông ứng dụng AI, dữ liệu khám chữa bệnh, quan trắc môi trường, phản ánh từ ứng dụng iHanoi và Tổng đài 1022. Thành phố cũng đang thử nghiệm mô hình bản sao số (digital twin) để mô phỏng các kịch bản điều hành đô thị, trước mắt trong các lĩnh vực giao thông và thoát nước.
Ở Hưng Yên, dữ liệu cũng đang được xem là nền tảng cho đổi mới mô hình tăng trưởng. Chiến lược phát triển dữ liệu số giai đoạn 2025-2030 cùng việc đưa trợ lý ảo vào quản lý, điều hành cho thấy dữ liệu và AI đang từng bước được sử dụng theo hướng ra quyết định dựa trên bằng chứng. Theo Sở Khoa học và Công nghệ tỉnh Hưng Yên, tri thức, dữ liệu và đổi mới sáng tạo đang trở thành nền tảng của mô hình tăng trưởng mới. Bên cạnh đó, nhiều địa phương cũng đang xây dựng khung dữ liệu và thúc đẩy kết nối, chia sẻ dữ liệu trong điều hành kinh tế - xã hội…
Thực tiễn triển khai Đề án 06 giai đoạn 2022-2025 cho thấy dữ liệu đã trở thành nguồn lực chiến lược của tiến trình chuyển đổi số quốc gia. Trên nền tảng Cơ sở dữ liệu quốc gia về dân cư, nhiều cơ sở dữ liệu trong các lĩnh vực then chốt như đất đai, y tế, giáo dục… đang từng bước được hình thành và đưa vào vận hành, tạo nền tảng cho quản trị số và cung cấp dịch vụ công trực tuyến.
Vào đầu tháng 4, Phó Chủ tịch Ủy ban Tiêu chuẩn Đo lường Chất lượng Quốc gia (Bộ Khoa học và Công nghệ) Trần Đăng Khoa cho biết, tiêu chuẩn quốc gia về dịch vụ công trực tuyến đang được xây dựng với các chỉ số định lượng như thời gian hoàn thành thủ tục, tỷ lệ hồ sơ hoàn tất trực tuyến và mức độ hài lòng của người dùng. Tiêu chuẩn này yêu cầu các hệ thống phải thu thập dữ liệu sử dụng, đo lường hiệu năng và đánh giá định kỳ trải nghiệm người dân. Nhờ đó, dù các bộ, ngành và địa phương sử dụng những hệ thống khác nhau, trải nghiệm dịch vụ công vẫn phải đạt một mặt bằng thống nhất và minh bạch hơn.
Việc triển khai Nghị quyết 57-NQ/TW đang tạo bước chuyển rõ nét khi nhiều bộ, ngành và địa phương bắt đầu chuyển từ tư duy “xây dựng hệ thống” sang quản trị dựa trên dữ liệu, coi dữ liệu là tài sản và nền tảng của đổi mới sáng tạo. Nhờ đó, hàng nghìn thành phần hồ sơ giấy được thay thế bằng khai thác dữ liệu dùng chung, nhiều quy trình thủ tục được tái cấu trúc theo hướng liên thông, góp phần giảm chi phí tuân thủ và nâng cao hiệu quả quản trị.
Thực tiễn cho thấy phát triển kinh tế dữ liệu không chỉ là câu chuyện công nghệ mà còn là bài toán tổng thể về thể chế, hạ tầng và nguồn nhân lực. Vì vậy, điều kiện tiên quyết là phải hình thành kiến trúc dữ liệu quốc gia thống nhất, nơi các nguồn dữ liệu được chuẩn hóa, kết nối và điều phối hiệu quả.
(Còn tiếp kỳ 2)
Ngày xuất bản: 23/04/2026
Chỉ đạo: Đinh Song Linh
Tổ chức sản xuất: Doãn Trà My
Nội dung và trình bày: Doãn Trà My - Vũ Quỳnh Trang - Trần Duy Long
Ảnh: Cổng TTĐT Công an Thành phố Hà Nội, Hiệp hội Dữ liệu quốc gia, Báo Chính phủ, VnExpress, CyRadar
Built with Shorthand