KHOA HỌC, CÔNG NGHỆ VÀ NHÂN LỰC BIỂN - “CHÌA KHÓA” TIẾN VÀO ĐẠI DƯƠNG
Kỳ 2: Khoảng trống nhân lực biển
Năng lực nghiên cứu, ứng dụng và làm chủ công nghệ biển phụ thuộc trước hết vào đội ngũ nhà khoa học, chuyên gia, cán bộ quản lý và lao động có kỹ năng. Tuy nhiên, nguồn nhân lực biển hiện còn thiếu về chuyên môn sâu, bất cập về cơ cấu và chưa theo kịp yêu cầu phát triển. Nhiều ngành học thiết yếu khó tuyển sinh; người được đào tạo gặp trở ngại khi tìm việc làm phù hợp, trong khi doanh nghiệp, địa phương vẫn thiếu người đáp ứng yêu cầu. Sự thiếu gắn kết giữa đào tạo, sử dụng và trọng dụng nhân lực không chỉ làm lãng phí nguồn lực con người, mà còn khiến những đầu tư cho hạ tầng, thiết bị và công nghệ khó phát huy đầy đủ hiệu quả.
Nghịch lý trong đào tạo nhân lực
Tại Trường Đại học Hàng hải Việt Nam, sự chênh lệch về sức hút giữa các ngành đào tạo đang phản ánh một nghịch lý trong phát triển nguồn nhân lực biển. Trong khi những ngành logistics, quản trị vận tải luôn thu hút đông đảo thí sinh, thì ngành đóng tàu từng có thời điểm chỉ tuyển được khoảng 15 sinh viên, nhiều năm không đạt chỉ tiêu.
Theo Phó Giáo sư, Tiến sĩ Phạm Văn Thuần, Phó Hiệu trưởng Trường Đại học Hàng hải Việt Nam, những biến động của ngành công nghiệp tàu thủy trong giai đoạn trước đã tác động trực tiếp đến tâm lý lựa chọn nghề nghiệp của người học. Khi thị trường đóng mới, sửa chữa tàu phục hồi, nhu cầu kỹ sư tăng trở lại, quy mô tuyển sinh ngành đóng tàu những năm gần đây đã tăng lên khoảng 90-100 sinh viên mỗi năm. Tuy nhiên, khoảng trống nhân lực hình thành trong nhiều năm không thể nhanh chóng bù đắp, bởi đào tạo một kỹ sư chuyên sâu đòi hỏi thời gian, điều kiện thực hành và kinh nghiệm nghề nghiệp.
Sự thiếu hụt ấy không chỉ thể hiện trên giảng đường mà đã tác động trực tiếp đến hoạt động sản xuất. Điển hình, Công ty Đóng tàu Nam Triệu đã phải tuyển dụng các công nhân đến từ Ấn Độ, Bangladesh để đáp ứng nhu cầu sản xuất.
Thực tế này cho thấy một điều đáng suy nghĩ khi đất nước đang đặt mục tiêu phát triển công nghiệp đóng tàu, doanh nghiệp vẫn phải tìm kiếm lao động từ nước ngoài để bảo đảm tiến độ sản xuất.
Khó khăn không chỉ nằm ở tuyển sinh và số lượng lao động. Theo số liệu Trường Đại học Hàng hải Việt Nam cung cấp, năm 2026, quy mô đào tạo đại học đạt 23.248 sinh viên, trong đó các ngành hàng hải, cảng biển, logistics, đóng tàu, công trình biển và lĩnh vực liên quan trực tiếp chiếm khoảng 70%. Nhiều ngành có tỷ lệ sinh viên tốt nghiệp tìm được việc làm cao, như Điều khiển tàu biển đạt 97-100%, Quản lý hàng hải đạt 95-100%. Thế nhưng, kết quả khảo sát nhu cầu tuyển dụng cho thấy ngành hàng hải vẫn thiếu nhân lực chất lượng cao đi biển, đặc biệt là thuyền trưởng, máy trưởng, đại phó, máy nhất; lĩnh vực thiết kế và đóng tàu thiếu kỹ sư chuyên môn.
Đáng chú ý, tiếng Anh giao tiếp và tiếng Anh chuyên ngành vẫn là một trong những hạn chế lớn của sinh viên. Điều này khiến thuyền viên Việt Nam khó cạnh tranh ở những vị trí quản lý cấp cao trên đội tàu quốc tế, trong khi kỹ sư đóng tàu gặp trở ngại khi làm việc với chủ tàu và chuyên gia nước ngoài. Không ít sinh viên sau tốt nghiệp còn thiếu kinh nghiệm thực tiễn, khiến doanh nghiệp phải dành thêm thời gian đào tạo lại.
Ngay cả hoạt động liên kết đào tạo cũng bộc lộ bất cập. Mặc dù hằng năm nhà trường tổ chức các chương trình kết nối doanh nghiệp với cơ sở đào tạo, sự tham gia của doanh nghiệp trong xây dựng, cập nhật chuẩn đầu ra, chương trình và nội dung học phần vẫn hạn chế; chất lượng phản hồi chưa cao. Một trong những nguyên nhân chính là doanh nghiệp thường chỉ tập trung vào hoạt động sản xuất, kinh doanh, trong khi việc tham gia xây dựng chương trình phải đòi hỏi thời gian và sự đầu tư chuyên môn sâu.
Nếu Trường Đại học Hàng hải Việt Nam gặp khó trong bảo đảm chất lượng và cơ cấu nguồn nhân lực, tại Trường Đại học Tài nguyên và Môi trường Hà Nội, bất cập còn xuất hiện ngay từ ngành đào tạo và cơ chế tuyển dụng.
Thực tế, nhu cầu nhân lực lĩnh vực tài nguyên, môi trường đang chuyển từ yêu cầu đủ người sang yêu cầu người làm được việc trong bối cảnh ngày càng phức tạp. Quản lý tài nguyên biển, ứng phó biến đổi khí hậu, kiểm soát ô nhiễm, chuyển đổi xanh và chuyển đổi số đòi hỏi cán bộ vừa có kiến thức chuyên môn, vừa am hiểu pháp luật, công nghệ, dữ liệu và thực tiễn.
Tuy nhiên, việc đào tạo nguồn nhân lực đáp ứng những yêu cầu này đang gặp nhiều trở ngại. Từ năm 2013, nhà trường đã triển khai đào tạo Quản lý tài nguyên biển theo hình thức thí điểm. Tuy nhiên, sau hơn 10 năm, ngành học này vẫn chưa được đưa vào danh mục đào tạo chính thức, mà phải tích hợp vào một ngành học khác với tên gọi mới. Sự thiếu thống nhất về tên ngành, mã ngành đã gây khó khăn cho công tác tuyển dụng nhân lực của các cơ quan nhà nước. Trong nhiều trường hợp, cơ quan nhà nước không thể tiếp nhận do tên ngành hoặc mã ngành ghi trên văn bằng không đáp ứng các điều kiện tuyển dụng theo quy định.
Điều đáng nói là, trong khi các địa phương ven biển thiếu nhân lực quản lý tài nguyên, môi trường và không gian biển, thì người được đào tạo chính quy lại gặp khó khăn khi tiếp cận vị trí việc làm phù hợp.
Những bất cập ấy phần nào thể hiện qua kết quả tuyển sinh. Năm 2023 và 2024, ngành Quản lý biển chỉ tuyển được 11 sinh viên mỗi năm; năm 2025 tăng lên 23 sinh viên. Trong khi đó, ngành Khí tượng thủy văn biển không tuyển được sinh viên mới trong cả ba năm 2023-2025.
Giáo sư, Tiến sĩ Huỳnh Thị Lan Hương, Hiệu trưởng Trường Đại học Tài nguyên và Môi trường Hà Nội.
Giáo sư, Tiến sĩ Huỳnh Thị Lan Hương, Hiệu trưởng Trường Đại học Tài nguyên và Môi trường Hà Nội.
Hiện nay, việc liên kết giữa đơn vị sử dụng lao động với nhà trường vẫn chủ yếu dựa trên các thỏa thuận hợp tác, chưa có cơ chế ràng buộc và nguồn kinh phí ổn định. Trong khi đó, chi phí thực tập biển lớn, hạ tầng thực địa ven biển dùng chung cho đào tạo và nghiên cứu còn thiếu, trong khi mức độ nhận diện của xã hội đối với một số ngành học chưa tương xứng với nhu cầu nhân lực.
Từ thực tế hai cơ sở đào tạo cho thấy, khoảng trống không đơn thuần nằm ở số lượng sinh viên hay ngành học, mà còn ở chất lượng và khả năng kết nối giữa đào tạo với sử dụng lao động.
Thiếu dự báo và đặt hàng
Nhìn từ quy mô cả nước, năm 2026 có 13 cơ sở giáo dục đại học thuộc phạm vi thống kê liên quan đến lĩnh vực biển và kinh tế biển, với 44 lượt ngành tuyển sinh, tăng 18,9% so với năm 2025. Số thí sinh trúng tuyển đạt 5.153 người, tăng 16,1%. Tuy nhiên, điểm chuẩn trung vị chỉ đạt 20,75 điểm; trong 44 lượt ngành, chỉ tám lượt ngành đạt mức điểm chuẩn từ 22,5 đến 25 điểm, không có lượt ngành nào vượt 25 điểm.
Đáng chú ý, có thể thấy khoảng trống lớn nhất không nằm ở số ngành đào tạo, mà ở cấu trúc năng lực. Trong khi kinh tế biển hiện đại đòi hỏi sự kết hợp giữa khoa học biển, dữ liệu, tự động hóa, kinh tế và pháp luật, nhiều chương trình vẫn được tổ chức theo những chuyên ngành riêng lẻ, thiếu tính tích hợp. Hạ tầng thực hành như tàu nghiên cứu, hệ thống mô phỏng, phòng thí nghiệm có chi phí đầu tư lớn nhưng phân tán; đội ngũ chuyên gia còn mỏng, trong khi dữ liệu về việc làm, thu nhập và năng lực sau tốt nghiệp chưa được kết nối đầy đủ.
Giáo sư, Tiến sĩ Nguyễn Tiến Thảo, Vụ trưởng Vụ Giáo dục đại học (Bộ Giáo dục và Đào tạo).
Giáo sư, Tiến sĩ Nguyễn Tiến Thảo, Vụ trưởng Vụ Giáo dục đại học (Bộ Giáo dục và Đào tạo).
Một vấn đề đáng suy nghĩ rằng, khi được hỏi nhiều bộ, ngành, địa phương và doanh nghiệp đều phản ánh thiếu nhân lực, nhưng khi cần xác định thiếu ai, bao nhiêu người, ở trình độ nào, vị trí nào và thời điểm nào thì không có câu trả lời cụ thể.
Những bất cập từ các cơ sở đào tạo cũng được phản ánh rõ qua nhu cầu nhân lực tại các địa phương có thế mạnh về kinh tế biển.
Tại Quảng Ninh, đến hết năm 2025, lực lượng lao động đạt khoảng 695.200 người, tỷ lệ lao động qua đào tạo đạt 87,5%, trong đó có bằng cấp, chứng chỉ đạt 42,8%. Tuy nhiên, hiện chưa có hệ thống số liệu thống kê chính thức, đầy đủ để xác định riêng quy mô, cơ cấu và trình độ nguồn nhân lực kinh tế biển. Lao động cảng biển, logistics, du lịch biển, nuôi biển và công nghiệp ven biển vẫn được tổng hợp trong những nhóm ngành kinh tế tương ứng.
Điều đó đặt ra một khoảng trống đáng chú ý trong công tác quản lý. Theo ông Vũ Nam Phong, Phó Chi cục trưởng Chi cục Biển, Hải đảo và Thủy sản, Kiểm ngư thành phố Quảng Ninh, địa phương hiện thiếu nhân lực có trình độ cao ở những lĩnh vực như công nghệ số biển, quản trị dữ liệu, logistics; thiếu nhân lực quản trị cấp cao, ngoại ngữ trong du lịch. Một số dịch vụ hàng hải chuyên sâu, như sửa chữa, bảo dưỡng máy móc tàu biển và lặn khảo sát thân vỏ tàu, vẫn phải huy động nhân lực từ Hải Phòng. Năng lực đào tạo tại chỗ chưa theo kịp yêu cầu, trong khi việc thu hút, giữ chân lao động chất lượng cao gặp nhiều khó khăn.
Đáng chú ý hơn, việc ban hành chính sách hỗ trợ chưa đồng nghĩa với khả năng thu hút người học. Theo tìm hiểu của chúng tôi, về việc thực hiện chính sách hỗ trợ học nghề và thu hút, đào tạo nguồn nhân lực, giai đoạn 2021-2025, địa phương đã hỗ trợ 28.203 người học với kinh phí hơn 86,67 tỷ đồng. Thế nhưng, hai nghề Điều khiển phương tiện thủy nội địa và Nghiệp vụ lưu trú (Quản trị buồng phòng) thuộc danh mục khuyến khích đào tạo lại không tuyển sinh được.
Khoảng trống kỹ năng chuyên sâu
Tại Cà Mau, bài toán nhân lực mang một đặc thù khác. Lực lượng lao động biển và ven biển của địa phương tương đối lớn, nhất là trong khai thác, nuôi trồng và chế biến thủy sản, nhưng chất lượng chưa đồng đều. Một bộ phận lao động chủ yếu tích lũy kỹ năng qua kinh nghiệm sản xuất, khả năng tiếp cận công nghệ mới, kỹ năng số và phương thức quản lý hiện đại còn hạn chế.
Trong khi đó, quá trình chuyển đổi sang nuôi biển công nghiệp, nuôi trồng thủy sản ứng dụng công nghệ cao, quản lý nghề cá hiện đại và phát triển chuỗi giá trị thủy sản ngày càng đòi hỏi lao động có khả năng vận hành thiết bị, phân tích dữ liệu, giám sát môi trường, kiểm soát dịch bệnh và đáp ứng các tiêu chuẩn sản xuất. Khoảng cách giữa kỹ năng lao động truyền thống với yêu cầu công nghệ đang đặt ra thách thức không nhỏ đối với địa phương.
Phạm Văn Mười, Phó Giám đốc Sở Nông nghiệp và Môi trường tỉnh Cà Mau.
Phạm Văn Mười, Phó Giám đốc Sở Nông nghiệp và Môi trường tỉnh Cà Mau.
Không chỉ là thiếu lao động trình độ cao, vấn đề ở Cà Mau còn là khả năng đào tạo lại, nâng cao kỹ năng cho lực lượng lao động hiện có. Nếu quá trình chuyển đổi mô hình phát triển kinh tế biển không gắn với chuyển đổi năng lực người lao động, những thành tựu khoa học và công nghệ khó có thể được ứng dụng rộng rãi vào sản xuất.
Còn đối với Đà Nẵng, cũng chỉ ra những hạn chế đáng quan tâm. Nguồn nhân lực phục vụ các ngành, lĩnh vực và địa bàn kinh tế biển chưa đáp ứng yêu cầu cả về số lượng, chất lượng và cơ cấu. Mạng lưới cơ sở đào tạo, nhất là đào tạo nghề, chưa đồng bộ; điều kiện trang thiết bị còn hạn chế, trong khi việc dự báo nhu cầu lao động cho các ngành kinh tế biển, đặc biệt những lĩnh vực mới, chưa đáp ứng yêu cầu.
Đáng chú ý, đội ngũ chuyên gia, cán bộ kỹ thuật có năng lực và kinh nghiệm trong lĩnh vực biển, hải đảo còn rất hạn chế, nhất là những chuyên gia đánh giá tác động môi trường, lượng hóa chi phí-lợi ích trong khai thác, sử dụng tài nguyên và không gian biển; việc thu hút, sử dụng nhân lực chuyên sâu chưa có cơ chế phù hợp.
Đây là những điểm nghẽn đáng lo ngại khi hoạt động kinh tế biển không ngừng mở rộng, nhưng năng lực quản lý và đánh giá những tác động phát triển lại chưa được tăng cường tương xứng. Thiếu chuyên gia không chỉ hạn chế khả năng nghiên cứu, ứng dụng công nghệ, mà còn ảnh hưởng trực tiếp đến chất lượng tham mưu, quy hoạch, quản lý tài nguyên và kiểm soát môi trường biển.
Sự thiếu hụt nhân lực còn thể hiện ở những lĩnh vực chuyên sâu. Theo ông Nguyễn Quốc Toản, Cục trưởng Cục Biển và Hải đảo Việt Nam, Việt Nam thiếu chuyên gia về hải dương học, công nghệ biển sâu, điều tra khoáng sản biển, mô hình hóa khí hậu-hải văn, quản trị dữ liệu biển và công nghệ môi trường biển. Những ngành mới như điện gió ngoài khơi, nuôi biển công nghiệp, vận hành hệ thống quan trắc hiện đại cũng thiếu nhân lực có chuyên môn phù hợp, ảnh hưởng đến năng lực quản lý và khả năng tiếp nhận công nghệ của doanh nghiệp.
Đáng chú ý, tại nhiều địa phương ven biển, tình trạng thiếu cán bộ được đào tạo đúng chuyên ngành vẫn diễn ra. Theo số liệu của Cục Biển và Hải đảo Việt Nam, sau quá trình sắp xếp tổ chức bộ máy, nhân lực của Cục còn khoảng 250 người, so với khoảng 800 người ở giai đoạn Tổng cục Biển và Hải đảo Việt Nam trước đây. Tại địa phương, đội ngũ có chuyên môn sâu về lĩnh vực này còn ít. Không chỉ vậy, chức năng quản lý nhà nước về tài nguyên, môi trường biển, đảo được lồng ghép vào một phòng quản lý chuyên ngành của Sở Nông nghiệp và Môi trường.
Những điều đó không chỉ đặt ra vấn đề về quy mô đội ngũ mà còn cho thấy yêu cầu phải tổ chức lại nguồn nhân lực, nâng cao năng lực chuyên môn và bảo đảm tính liên tục trong công tác quản lý nhà nước về biển.
Báo cáo đánh giá việc triển khai chương trình khoa học và công nghệ biển cũng cho thấy, trong giai đoạn 2021-2025, chưa có cơ chế ưu đãi riêng đối với các chuyên gia, nhà khoa học và nhân lực chất lượng cao trong lĩnh vực khoa học và công nghệ biển. Việc thu hút, sử dụng và trọng dụng nhân tài chủ yếu dựa trên các chính sách chung.
Những vấn đề tương tự cũng xuất hiện ở khu vực doanh nghiệp, nơi nhu cầu lao động đang thay đổi nhanh chóng cùng tiến trình chuyển đổi số và chuyển đổi xanh.
Theo Tổng công ty Hàng hải Việt Nam (VIMC), mặc dù nhiều đơn vị đã ứng dụng các hệ thống quản lý khai thác cảng, cổng điện tử, tự động hóa và nền tảng quản trị dữ liệu, năng lực làm chủ công nghệ cốt lõi và phát triển nhân lực công nghệ thông tin chất lượng cao vẫn chưa đáp ứng yêu cầu. Doanh nghiệp đang thiếu chuyên gia về dữ liệu lớn, trí tuệ nhân tạo, điện toán đám mây, logistics và quản lý chuỗi cung ứng, cùng đội ngũ nhân lực vận hành thiết bị chuyên dụng tại cảng và thuyền viên đáp ứng tiêu chuẩn quốc tế.
Đáng chú ý, VIMC cũng nhìn nhận sự phối hợp giữa doanh nghiệp với viện nghiên cứu, cơ sở đào tạo chưa đi vào chiều sâu. Chương trình đào tạo ở một số cơ sở giáo dục cập nhật chậm so với yêu cầu chuyển đổi số, chuyển đổi xanh, khiến khoảng cách giữa kỹ năng được trang bị tại nhà trường với yêu cầu công việc tiếp tục gia tăng.
Như vậy, phát triển nhân lực biển cần được nhìn nhận đồng thời ở quy mô, cơ cấu, kỹ năng và điều kiện sử dụng người được đào tạo. Khi chưa xác định rõ nhu cầu và chưa tạo được môi trường để người giỏi phát huy năng lực, khoảng cách giữa đào tạo với thực tiễn phát triển kinh tế biển có thể sẽ còn kéo dài.