Mở rộng chính sách bảo hiểm xã hội cho lao động phi chính thức

Hiện nay, chính sách bảo hiểm xã hội (BHXH) mới bao phủ được hơn 20% lực lượng lao động, vẫn còn gần 80% lực lượng lao động đang nằm ngoài hệ thống này. Trong đó, đối tượng tham gia BHXH tự nguyện mới đạt khoảng 5% lực lượng lao động. Việc người lao động khu vực phi chính thức (PCT) khó tiếp cận với BHXH hay do mô hình hoạt động BHXH hiện nay chưa phù hợp với sự phát triển, đang là câu hỏi cần sớm giải đáp để người lao động khu vực PCT sớm được tiếp cận và bảo đảm các chính sách an sinh xã hội (ASXH).

Người dân làm thủ tục đăng ký Bảo hiểm y tế tự nguyện tại Bảo hiểm xã hội huyện Trùng Khánh (Cao Bằng).
Người dân làm thủ tục đăng ký Bảo hiểm y tế tự nguyện tại Bảo hiểm xã hội huyện Trùng Khánh (Cao Bằng).

Thiếu thông tin và nhiều “rào cản”

Cả nước hiện có khoảng 37 triệu lao động thuộc diện tham gia BHXH tự nguyện, trong đó, có 23 triệu lao động nông nghiệp và gần 14 triệu lao động khu vực PCT. Theo số liệu mới nhất của Tổng cục Thống kê, tính đến quý II-2015, mới có hơn 213 nghìn người tham gia BHXH tự nguyện (chiếm khoảng 0,6% lao động khu vực này và khoảng 0,39% tổng số lực lượng lao động trong cả nước). Đáng chú ý, trong số những người tham gia BHXH tự nguyện, có đến hơn 70% là nhóm đã tham gia BHXH bắt buộc, nay tham gia tiếp BHXH tự nguyện để đủ điều kiện hưởng lương hưu; số lao động khu vực PCT tham gia BHXH tự nguyện rất ít.

PGS, TS Lê Thị Hoài Thu (Viện Nghiên cứu chính sách, pháp luật và phát triển) cho biết: Hiện nay, lao động khu vực PCT, nhất là nhóm lao động di cư PCT rất khó tiếp cận với các chính sách, pháp luật của Nhà nước nói chung và chính sách, pháp luật về ASXH nói riêng. Việc thực hiện BHXH đối với lao động trong khu vực PCT đang vấp phải rất nhiều rào cản. Một trong những bất cập lớn nhất theo PGS, TS Lê Thị Hoài Thu, đó là sự khác biệt trong chế độ bảo hiểm. Cụ thể, BHXH tự nguyện chỉ thực hiện với hai chế độ hưu trí và tử tuất, trong khi đó BHXH bắt buộc có tới năm chế độ, gồm: ốm đau, thai sản, tai nạn lao động, bệnh nghề nghiệp, hưu trí và tử tuất. Cùng với đó, là do sự nhận thức và thiếu thông tin về chính sách BHXH, BHYT của một bộ phận người lao động PCT. Việc làm bấp bênh, thu nhập thấp, thiếu ổn định, cùng với việc người lao động chưa hiểu rõ quyền lợi của mình khi tham gia BHXH, BHYT, nên họ không “mặn mà” với các chính sách ASXH.
Khảo sát của Mạng lưới Hành động vì lao động di cư (M.net) cho thấy, thực tế thu nhập của đa số người lao động khu vực PCT ở mức thấp, thiếu ổn định, cuộc sống bấp bênh, nên họ chưa quan tâm đến BHXH, BHYT. Có tới 91% số người bán hàng rong chưa từng biết đến các quy định của Bộ luật Lao động và 91,45% chưa biết đến BHXH… Theo kết quả nghiên cứu năm 2015 của Viện Khoa học BHXH với 711 người lao động PCT tại Hà Nội, Hải Phòng, Thừa Thiên - Huế và Đồng Nai thì 22,5% không biết được quyền mua BHYT một cách tự do; 16,6% không biết mua ở đâu (xã, phường, thị trấn hay cơ quan BHXH)…

Linh hoạt chính sách để mở rộng đối tượng

Theo thống kê, lực lượng lao động PCT tại Việt Nam chiếm tới 63% trong tổng số lực lượng lao động; đóng góp tới 20% GDP của quốc gia, chiếm hơn 70% số giờ lao động của quốc gia. Theo TS Nguyễn Ngọc Quỳnh, chuyên gia của Quỹ Dân số LHQ tại Việt Nam (UNFPA), “để thu hút được lực lượng lao động PCT vào hệ thống BHXH, chúng ta phải xác định được nhóm đối tượng cần bao phủ là ai thì mới có chính sách khuyến khích người dân tham gia, bởi có nhiều nhóm đối tượng hiện nay đang được ngân sách nhà nước hỗ trợ thông qua các nguồn trợ cấp…”.

Đề cập những giải pháp thu hút nhóm lao động PCT vào hệ thống BHXH, Vụ trưởng BHXH (Bộ Lao động, Thương binh và Xã hội) Trần Thị Thúy Nga cho biết: Luật BHXH năm 2014 có hiệu lực từ ngày 1-1-2016, đã có một số giải pháp linh hoạt để thu hút lao động tham gia BHXH tự nguyện như: không khống chế tuổi trần tham gia BHXH tự nguyện; hạ mức thu nhập tối thiểu làm căn cứ đóng; linh hoạt trong phương thức đóng; hỗ trợ tiền đóng cho người tham gia BHXH tự nguyện từ ngân sách nhà nước. Theo Vụ trưởng Trần Thị Thúy Nga, các chế độ BHXH đã được thiết kế phù hợp, bảo đảm công bằng giữa các mức đóng và mức hưởng, quyền lợi của người lao động, người thụ hưởng BHXH, trách nhiệm của các bên được quy định cụ thể, rõ ràng phù hợp với sự thay đổi và phát triển của nền kinh tế. Vì vậy, trong quá trình thực hiện chính sách cần đơn giản về thủ tục khi tham gia; dễ dàng thay đổi khi người lao động có nhu cầu, hệ thống quản lý hiện đại, liên kết với nhau…

Các địa phương nơi lao động di cư cư trú cần cung cấp thông tin về quy định pháp luật liên quan đến các điều kiện về cư trú và các chính sách ASXH… để tăng khả năng tự bảo vệ của người lao động. Bên cạnh đó, cũng cần đơn giản hóa các quy trình, thủ tục tham gia BHYT để người lao động có thể dễ dàng tiếp cận; tăng các khoản chi trả khi khám vượt tuyến và ngoại trú cho người lao động di cư; địa điểm mua BHYT linh hoạt; cải thiện và nâng cao chất lượng dịch vụ khám, chữa bệnh, cơ chế thanh toán khám, chữa bệnh linh hoạt phù hợp với đặc thù lao động… nhằm tạo niềm tin cho NLĐ di cư khi sử dụng thẻ BHYT… TS Nguyễn Ngọc Quỳnh cũng nhấn mạnh, việc tuyên truyền cần hướng tới đúng đối tượng, mỗi đối tượng phải có chính sách đi kèm, có thể khuyến khích họ tham gia BHXH bằng sự hỗ trợ ở mức nào đó từ phía Chính phủ. “Đây sẽ là áp lực, thách thức lớn đối với các nhà hoạch định chính sách trong việc mở rộng đối tượng tham gia cũng như bảo đảm sự bền vững của quỹ BHXH. Chính sách ASXH dù nhân văn đến mấy mà không đến được với người dân thì chính sách đó cũng đóng băng”.

Theo Viện Khoa học Lao động và Xã hội (Bộ Lao động- Thương binh và Xã hội), hiện nay phụ nữ chiếm tỷ lệ khá cao trong di dân từ nông thôn ra đô thị và có xu hướng ngày càng tăng. Năm 1989, tỷ lệ này là 42% đến năm 2013 tăng lên 54%. Độ tuổi lao động di cư ngày càng trẻ hóa và hơn 90% số người lao động di cư không có bất kỳ chứng chỉ tay nghề nào. Chỉ có khoảng 15,7% tốt nghiệp THPT trở lên; thu nhập từ công việc thường thấp và không ổn định, trung bình đạt khoảng 2,2 - 2,5 triệu đồng/người/tháng; thời gian làm việc bình quân 47,3 giờ/tuần. Người lao động làm các công việc đơn giản trong khu vực kinh tế PCT phần lớn không có hợp đồng lao động, không được tham gia BHXH, BHYT...