Liên hoan nghi lễ chầu văn: Không chỉ tôn vinh giá trị nghệ thuật…

NDO -

NDĐT – Lần đầu tiên, Hà Nội tổ chức một LH nghi lễ chầu văn, với sự tham gia của các thanh đồng bản địa, với mục đích tôn vinh giá trị nghệ thuật và tâm linh của loại hình trình diễn độc đáo này.

Một buổi trình diễn nghi lễ chầu văn. Ảnh: DLVN
Một buổi trình diễn nghi lễ chầu văn. Ảnh: DLVN

Lễ hội của những màn trình diễn phong phú

Theo Ban tổ chức, tham gia LH gồm các nhóm chầu văn hiện đang hoạt động tại 29 quận, huyện thuộc thành phố Hà Nội. LH chia làm hai vòng, vòng cấp quận huyện tổ chức thành bốn cụm, tại các đền Lâm Du (phường Bồ Đề, Long Biên), Yên Phú (Liên Trì, Thanh Trì), Cây Quế (Trung Hòa, Cầu Giấy) và đền Kim Giang (Kim Giang, Thanh Xuân) từ ngày 25 cho đến ngày 30-9. 10 tiết mục đặc sắc thể hiện tinh thần của nghi lễ chầu văn, và sát với thực tế sẽ được lựa chọn để trình diễn tại vòng 2 của LH, diễn ra dự kiến trong hai ngày 4 và 5-10.

Bởi vì thành phần tham gia đều là các nhóm trình diễn của dân, cho nên sẽ được giữ nguyên bản nhất có thể, và mang những nét đặc sắc riêng của từng nhóm, cũng như cân bằng giữa hai yếu tố nghệ thuật và tâm linh.

Ông Nguyễn Khắc Lợi, Phó Giám đốc Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch Hà Nội cho biết, để giữ nguyên không gian trình diễn phù hợp, tất cả các buổi sơ khảo nghi lễ chầu văn đều được tổ chức tại các đền cổ ở Hà Nội.

Tuy nhiên, riêng tại vòng hai, Ban tổ chức quyết định đưa LH về rạp Công Nhân, bởi hai lý do, đây là rạp của Sở, đồng thời có đủ điều kiện về chỗ ngồi, nơi gửi xe, bảo đảm an ninh, an toàn cho liên hoan. Để khắc phục hạn chế về không gian trình diễn, ông Lợi cho biết, sẽ tạo dựng một sân khấu gần gũi với không gian hầu đồng nhiều nhất có thể, với bàn thờ, các mô hình…, sao cho người trình diễn có thể thể hiện được hết những tinh túy của nghệ thuật chầu văn.

Ông Lợi cũng cho biết, sẽ không có chấm điểm, trao giải như ở các LH khác, mà BTC có trao tặng các thanh đồng kỷ niệm chương, danh hiệu hoặc chứng nhận… như một sự ghi nhận việc họ đóng góp, trình diễn tại một sự kiện chính thức và quy mô lớn như Liên hoan. Và đây cũng là một cách để có thể thống kê, tư liệu hóa nghi lễ chầu văn để lập hồ sơ di sản.

Đây là lần đầu tiên thành phố Hà Nội tổ chức một liên hoan về nghi lễ hầu đồng, trong khi các địa phương khác như Hải Phòng, Hải Dương, Nam Định đã làm nhiều lần. Thậm chí,theo như lời GS Ngô Đức Thịnh, Giám đốc Trung tâm nghiên cứu và bảo tồn văn hóa tín ngưỡng, Trung tâm đã từng đưa trình diễn hát văn và hầu đồng đến những nơi chưa hề biết đến loại hình nghệ thuật này là gì, như Côn Đảo, Tiền Giang, Phú Quốc… và đều nhận được sự ủng hộ nhiệt liệt.

Còn đối với LH nghi lễ chầu văn tại Hà Nội, khi công bố tới các nhóm trình diễn chầu văn, hầu đồng, BTC đã nhận được sự ủng hộ mạnh mẽ cả về tinh thần, nghệ thuật và vật chất.

Trong khuôn khổ Liên hoan, cuộc tọa đàm “Bảo tồn và phát huy những giá trị quý báu của nghi lễ chầu văn trong đời sống đương đại” cũng được tổ chức trong ngày 5-10, với sự tham gia của các nhà khoa học, nhà quản lý văn hóa, các đội chầu văn, thanh đồng hoặc cung văn.

Giữ nguyên sắc màu văn hóa dân gian

Ông Nguyễn Khắc Lợi, Phó Giám đốc Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch Hà Nội cho biết, một trong những mục đích quan trọng của Liên hoan là kiểm kê và bước đầu tư liệu hóa di sản văn hóa phi vật thể chầu văn tại Hà Nội để góp phần xây dựng hồ sơ trình Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch, đưa vào danh mục Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia.

Còn theo GS Ngô Đức Thịnh, một mục tiêu khác quan trọng không kém của LH là góp phần định hướng cho hình thức trình diễn nghệ thuật mang màu sắc tâm linh đang có dấu hiệu biến tướng trong xã hội hiện nay. GS Ngô Đức Thịnh nói, ở nhiều nơi, trình diễn hầu đồng và hát văn đã bị biến tướng, mất đi giá trị văn hóa và nghệ thuật, và rối loạn ý nghĩa xã hội. Vì thế, với tư cách là một di sản văn hóa Quốc gia, LH nghi lễ hát văn lần này cũng nhằm mục đích điều chỉnh, định hướng lại cách hiểu của người dân, khi để người dân tự quan sát và tìm hiểu những khía cạnh, ý nghĩa của nghi thức này.

Tất nhiên, tại LH, các tiết mục trình diễn cũng phải tuân theo quy định của BTC để khống chế về số tiết mục, thời gian và số người tham gia biểu diễn, hay hạn chế những biểu hiện thái quá trong hầu đồng như tung tiền, hút nhiều thuốc lá…. Tuy nhiên, theo GS Ngô Đức Thịnh, bởi vì quan niệm của đạo Mẫu là cầu tài, cầu lộc, và nghi lễ chầu văn có ý nghĩa tâm linh, cho nên những hạn chế trên chỉ nhằm giảm bớt chứ không cấm các nhóm hầu đồng.

Về khía cạnh chuyên môn, GS Ngô Đức Thịnh cho biết, hiện nay Hà Nội đang là trung tâm chầu văn, với ảnh hưởng phổ biến ở hầu hết khu vực phía bắc. Nhiều giá đồng lớn ở các tỉnh là do Hà Nội diễn, vì thế đang có hiện tượng”Hà Nội hóa” chầu văn từ cách hát cho đến cách diễn xướng. LH nghi lễ chầu văn, vì thế, cũng không nhằm mục đích đưa vào quy củ những cách diễn chuẩn, từ đó giữ gìn giá trị văn hóa, nghệ thuật và tâm linh của nghi lễ này cho tất cả các địa phương trong cả nước chứ không riêng gì Hà Nội.

GS Ngô Đức Thịnh cũng cho biết, BTC chủ trương không sân khấu hóa các giá đồng, để cho giá trị nghệ thuật và tâm linh hòa quyện trong mỗi màn trình diễn, tâm linh sẽ làm cho nghệ thuật trở nên lung linh hơn.

Một điểm đặc biệt, là BTC có mời được những người trình diễn các giá đồng cổ ở các buổi hầu đồng Đức thánh Trần Nam Định về trình diễn tại Liên hoan, để người xem có sự so sánh và hiểu thêm về giá trị văn hóa đặc sắc của nghi lễ này. Những nghi lễ cổ này nếu được phục dựng, sẽ có giá trị rất tốt đối với nghiên cứu, đặc biệt trong quá trình lập hồ sơ Di sản.