Ngư dân miền trung khắc khoải

Thứ Sáu, 29-04-2016, 07:20

Hơn 20 ngày qua, hiện tượng cá chết bất thường hàng loạt trên vùng biển Hà Tĩnh, Quảng Bình, Quảng Trị, Thừa Thiên-Huế đã gây tác động nghiêm trọng đến đời sống và sản xuất của ngư dân ở các tỉnh miền trung. sự nghiêm trọng của vụ việc cũng khiến cho những bất cập trong quản lý môi trường và quá trình xử lý vấn nạn cá chết lộ rõ. Cũng như đưa ra cảnh báo - Nếu không kịp thời hành động, biển miền trung có nguy cơ gánh chịu những hậu quả khó lường.

Đời sống ngư dân về đâu?

Làng biển nổi tiếng Cảnh Dương, huyện Quảng Trạch (Quảng Bình) chưa bao giờ buồn bã đến vậy. Đang vào vụ cá nam - vụ đánh bắt chính trong năm nhưng tàu thuyền nằm gối bãi im ắng. Phó Chủ tịch Hội ngư dân xã Cảnh Dương Hồ Quang Hường cho biết, hầu hết ngư dân đánh bắt gần bờ không đi biển vì cá đánh được cũng không biết bán cho ai. Ai cũng lo lắng không biết tình trạng này kéo dài bao lâu, mà càng kéo dài thì đời sống ngư dân sẽ càng khốn khó!

Chiều xuống, vùng biển Cảnh Dương trong bãi ngoài bờ hàng trăm tàu thuyền nhỏ gối đầu lên nhau trông thật buồn. Từng tốp ngư dân kéo nhau ra mé biển ngồi hóng gió, khuôn mặt dõi về phía biển đầy tiếc nuối pha lẫn sự lo lắng. Thoảng trong cơn gió nồm nhè nhẹ thổi là những tiếng thở dài và câu hỏi bao giờ biển an toàn để lại ra biển đây? Theo nhiều ngư dân Cảnh Dương, từ trước tới nay chưa bao giờ thấy cá bị chết nhiều như vậy, đặc biệt nhiều con cá 15-20 kg cũng chết. Mà cá chết là các loại cá đặc sản sống chủ yếu ở tầng đáy, thường ngày rất khó đánh bắt. Ngư dân Trần Quang Dương buồn bã: “Bầy tui lâu ni sống bằng nghề biển, chừ cá biển chết như ri thì không biết mần chi để sống. Mỗi ngày nhìn cá chết dạt vào bờ mà rớt nước mắt. Chưa ai nói cho chúng tôi vì răng cá chết nhiều rứa, và không biết khi mô thì đi đánh cá lại được để kiếm tiền nuôi gia đình”.

Quảng Phúc là xã biển, hơn 20 ngày nay không ra biển nên đời sống ngư dân bị ảnh hưởng. Người dân vừa lo lắng vừa bức xúc trước các thông tin đặt nghi vấn biển ô nhiễm là do nhà máy công nghiệp ở Hà Tĩnh xả thải! Ngư dân Nguyễn Văn Sơn cho biết: “Không đi biển cũng chết mà đi biển càng chết hơn, thôi ở nhà ai thuê chi làm nấy để kiếm cơm trong ngày”. Theo đồng chí Nguyễn Thanh Đôn, Chủ tịch UBND phường Quảng Phúc, thị xã Ba Đồn (Quảng Bình) không chỉ ngư dân mất việc mà các dịch vụ hậu cần nghề cá cũng gần như đóng cửa do hiện tượng cá chết bất thường. Trên địa bàn phường có bảy doanh nghiệp kinh doanh xăng dầu, một tổ dịch vụ nước sạch, 12 cơ sở sản xuất đá lạnh, tám cơ sở thu mua chế biến thủy sản cũng ngưng trệ sản xuất, gây thiệt hại rất lớn.

Theo báo cáo sơ bộ của Sở Nông nghiệp và Phát triển nông thôn Quảng Bình, đến nay toàn tỉnh có khoảng 2.300 tàu và 500 thuyền nhỏ tham gia đánh bắt ven biển bị ảnh hưởng do cá chết bất thường. Ngoài ra tại huyện Quảng Trạch có khoảng 350 hộ làm muối cũng bị ảnh hưởng. Một số tàu cá đánh bắt xa bờ cũng bị ảnh hưởng do giá thu mua hải sản giảm. Các hộ nuôi thủy sản, kinh doanh dịch vụ du lịch cũng bị ảnh hưởng do hậu quả của cá biển chết. Tổng thiệt hại ước tính khoảng 115 tỷ đồng. Thực trạng rất đáng lo ngại về ô nhiễm nguồn nước, môi trường, đời sống dân sinh của hơn 2.000 hộ dân sống ven biển bằng nghề khai thác hải sản gần bờ...

Ngược trở ra nơi phát hiện cá chết đầu tiên ở xã Kỳ Phương, Kỳ Lợi (thị xã Kỳ Anh, Hà Tĩnh), người dân dường như đã bắt đầu hoạt động trở lại. Một phần vì mưu sinh, một phần vì tại đây đã không còn hiện tượng cá chết nên ngày 25-4, các ngư dân đã bắt đầu ra khơi trở lại. Nhưng chủ yếu đánh bắt ở những khu vực biển phía bắc Hà Tĩnh, Nghệ An nơi không có hiện tượng hải sản chết. Bờ biển xã Kỳ Phương, Kỳ Lợi sau nhiều ngày vắng lặng, từ sáng 24, 25-4 ngư dân vùng biển này đã bắt đầu trở lại với cuộc sống kéo thuyền ra khơi, nhưng lòng dạ vẫn bất an. Hơn vài tiếng đi biển, chiếc tàu của anh Mai Xuân Sỹ ở thôn Ba Đồng đã thu về một mẻ cá đục tươi. Không chỉ ông Sỹ, các ngư dân khi kéo thuyền ra biển đánh cá đều đau đáu một điều: “Chúng tôi rất mong có trả lời chính thức của cơ quan chức năng về nguyên nhân cá chết bất thường vừa qua. Và khi nào ngư dân đi biển đánh bắt hải sản được an toàn?!”.

Về việc tiêu thụ hải sản, do đã có sự phân tích của cơ quan chức năng nên hiện nay, người dân cũng bắt đầu quay lại mua hải sản nhưng chủ yếu vẫn nhắm tới hải sản tươi sống. Còn tại các nhà hàng kinh doanh hải sản ven biển, mặc dù trong những ngày qua, cá, mực nuôi ở lồng bè không có hiện tượng chết nhưng vẫn thưa thớt khách. Người dân vẫn ái ngại hỏi mua hải sản (nhất là các loại cá to) đánh bắt từ biển. Chợ hải sản vẫn ít khách mặc dù giá rẻ. Hiện chỉ có các điểm du lịch biển từ Kỳ Xuân (Kỳ Anh), Thiên Cầm (Cẩm Xuyên) trở ra phía bắc Hà Tĩnh là còn bóng dáng du khách tắm, nghỉ dưỡng…

Trong khi các địa phương đang chờ thông tin nguyên nhân cá chết hàng loạt, thì chiều 26-4, Chủ tịch UBND tỉnh Quảng Bình Nguyễn Hữu Hoài chủ trì cuộc họp bàn biện pháp hỗ trợ ngư dân khai thác hải sản gần bờ bị thiệt hại do cá chết bất thường. Để ổn định đời sống người dân trong thời gian tới, UBND tỉnh đã mua 500 tấn gạo để hỗ trợ các hộ đánh bắt, nuôi thủy sản bị ảnh hưởng với mức 10kg/khẩu/tháng. UBND tỉnh giao Chủ tịch UBND huyện, thị xã, thành phố phân bổ gạo đúng đối tượng và số lượng theo quy định, trước ngày 28-4. Cùng với đó, tỉnh cũng chỉ đạo nghiêm cấm việc khai thác gần bờ, mua bán sử dụng cá chết; huy động các lực lượng vệ sinh môi trường bãi biển; tiếp tục tuyên truyền, làm tốt công tác tư tưởng cho nhân dân biết tìm cách khắc phục, không để người dân quá lo lắng, băn khoăn và nhất là thiếu đói. Các ngành liên quan cần có đánh giá mức độ thiệt hại về tiềm năng biển, nghề biển để báo cáo Chính phủ có biện pháp hỗ trợ sớm ổn định đời sống cho người dân.

Lúng túng, bị động

Một vấn đề đặt ra là sau hơn 20 ngày cá chết hàng loạt ở Hà Tĩnh và lần lượt đến các tỉnh Quảng Bình, Quảng Trị, Thừa Thiên-Huế, nhưng đến ngày 25-4, cơ quan chuyên môn mới xác định: “nguyên nhân cá chết nhanh, bất thường trên diện rộng có thể do độc tố có độc lực mạnh như sinh học, hóa học hoặc yếu tố khác”. Phải thừa nhận việc xác định nguyên nhân hải sản chết hàng loạt trên biển không phải chuyện ngày một, ngày hai là tìm ra nguyên nhân. Hơn nữa với trang thiết bị và trình độ về kiểm soát môi trường biển chúng ta còn hạn chế so với quốc tế. Nhưng với ngần ấy thời gian mà cơ quan chuyên môn chưa đưa ra một kết luận cụ thể, chỉ ra chính xác thủ phạm gây ra cá chết hàng loạt nên chưa tạo nên sự đồng tình cao của dư luận. Cho đến chiều 27-4, tại Hà Nội, Bộ Tài nguyên và Môi trường mới có cuộc làm việc đầu tiên với bảy bộ liên quan để bàn luận về vấn đề này.

Nhìn lại quá trình xử lý khủng hoảng cá chết bất thường có thể thấy, tồn tại những lỗ hổng trong quản lý Nhà nước về môi trường cụ thể là trong công tác giám sát thường xuyên quy trình, kết quả xử lý nước thải ở các khu công nghiệp. Thêm nữa, là lỗ hổng về năng lực nghiên cứu, phân tích, xét nghiệm và đánh giá, xác định nguyên nhân thảm họa môi trường và cuối cùng là lỗ hổng trong quy trình phối hợp và xử lý thảm họa môi trường quốc gia…

Ngay tại chuyến công tác của Chính phủ do Phó Thủ tướng Chính phủ Trịnh Đình Dũng khi thị sát thực tế tại Hà Tĩnh mới đây chỉ ra, mặc dù đã có sự nắm bắt, vào cuộc kịp thời, tuy nhiên, đây là lần đầu tiên xảy ra hiện tượng cá chết trên diện rộng, diễn biến nhanh, nên công tác khắc phục, xử lý vẫn còn một số lúng túng, bị động… Điều đó đã phần nào gây tâm lý hoang mang trong dư luận, ảnh hưởng đến sinh kế của người dân ven biển cũng như các hoạt động du lịch biển của địa phương…

Hàng loạt vấn đề dư luận đặt ra cũng là những điều cơ quan quản lý phải có trách nhiệm làm rõ: Trước hết là xác định chính xác nguyên nhân cá chết hàng loạt để có biện pháp ứng phó và ngăn chặn hiệu quả ra sao? Số cá chết đang được thu mua tại các bãi biển được chuyển đi đâu, làm gì, có tạo nên nguy cơ nhiễm độc vệ sinh an toàn thực phẩm cho người dân hay không? Chúng ta sẽ phải ứng xử thế nào với vùng nước bị ô nhiễm nặng? Và nhìn trong dài hạn, nghề cá, nền kinh tế biển của chúng ta sẽ phát triển ra sao?...

Chỉ khi làm rõ được những câu hỏi đó, một đất nước vốn có lợi thế về bờ biển dài với mũi nhọn kinh tế biển mới không đánh mất đi lợi thế của mình, không phải trả giá đắt cho việc đánh đổi giữa phát triển với bảo vệ môi trường!

Nhóm phóng viên