Di sản kết nối tương lai

Thứ Năm, 02-06-2022, 18:05
Lớp truyền dạy âm nhạc Chăm cho học sinh ở Ninh Thuận. Ảnh: Cao Trung Vinh

Trao cơ hội và trách nhiệm cho người trẻ trong việc bảo vệ, phát huy giá trị của di sản văn hóa dân tộc là mục tiêu của dự án Di sản kết nối, một sáng kiến của Hội đồng Anh tại Việt Nam và được triển khai bởi nhiều đối tác trên khắp cả nước.

Tiếp nối thế hệ giữ gìn di sản

Từ tháng 10/2018 đến 1/2019, bốn nghệ nhân: Lai Lầu, Sầm Tánh, Nghệ nhân Ưu tú (NNƯT) Phú Bình Đồn và nghệ nhân Dương Tấn Tự đã mở lớp truyền dạy bài bản các nhạc cụ trống ginăng, paranưng và kèn saranai cho 36 học viên đến từ làng Bỉnh Nghĩa, xã Bắc Sơn, huyện Thuận Bắc và làng Bàu Trúc, thị trấn Phước Dân, huyện Ninh Phước (tỉnh Ninh Thuận). Lớp học diễn ra vào các ngày thứ bảy và chủ nhật tại nhà văn hóa của hai làng Bàu Trúc và Bỉnh Nghĩa. Mục tiêu của khóa truyền dạy âm nhạc là tạo cơ hội cho thanh, thiếu niên của hai làng tìm hiểu và tiếp cận di sản văn hóa mà họ chính là chủ sở hữu, từ đó đẩy mạnh mối quan tâm và nhận thức của lớp trẻ về giá trị di sản văn hóa cộng đồng nơi đây.

Sau đó một thời gian ngắn, 14 học viên trong lớp được chọn đào tạo nâng cao trong vòng ba tháng để không chỉ tiếp nhận, chuyển giao loại hình di sản âm nhạc truyền thống của dân tộc mình, lực lượng này còn bảo đảm vận hành các hoạt động nghi lễ Chăm tại gia đình và cộng đồng. Đến đầu năm 2020, hai câu lạc bộ âm nhạc trong trường trung học cơ sở ở Ninh Thuận được thành lập, đó là Trường THCS Hà Huy Tập (xã Bắc Sơn, huyện Thuận Bắc) và Trường THCS Trương Định (thị trấn Phước Dân, huyện Ninh Phước). Mỗi câu lạc bộ có 25 em học sinh, được các nghệ nhân và học viên lớp học nâng cao về nhạc cụ Chăm đến truyền dạy cơ bản. Đây là phương pháp đào tạo tiếp nối: từ nghệ nhân/nghệ sĩ dân gian cao tuổi đến lớp trẻ và lớp trẻ hơn. Mục đích cuối cùng là để mở rộng và tạo nên sự tiếp nối thế hệ liên tục trong việc hiểu và biết cách gìn giữ, sống cùng di sản văn hóa, nhất là văn hóa phi vật thể của dân tộc mình.

Tín ngưỡng và tôn giáo đóng vai trò quan trọng trong xã hội người Chăm. Dân tộc Chăm có truyền thống lễ hội vô cùng đặc sắc, với khoảng hơn 100 lễ hội trong năm. Trong mỗi lễ hội, không thể thiếu âm nhạc với dàn nhạc cụ truyền thống độc đáo. Nhưng trong xu hướng phát triển chung của kinh tế-xã hội, nhiều lớp thanh niên trong làng đi xa lập nghiệp, người trẻ ở lại cũng dành thời gian cho các công việc, nhu cầu văn hóa mới mà dần sao lãng tiếng trống, tiếng kèn cha ông để lại. Đây là thách thức mà cộng đồng người Chăm đang gặp phải trong việc bảo tồn và phát huy các giá trị dân tộc, mà cụ thể là nhạc lễ người Chăm... Chính vì thế, sự ra đời của lớp học nhạc cụ bài bản và nâng cao dành cho người trẻ ở hai làng Chăm Bàu Trúc và Bỉnh Nghĩa được xem như mô hình điểm để các làng, xã khác học hỏi và tìm ra phương thức phù hợp cho địa phương mình, trong mục tiêu chung là giữ gìn di sản văn hóa dân tộc.

Theo ông Lê Xuân Lợi, Giám đốc Trung tâm Nghiên cứu Văn hóa Chăm (Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch Ninh Thuận), mô hình các lớp học nói trên đã tác động đến ý thức đội ngũ nghệ nhân trong việc truyền dạy âm nhạc lại cho thế hệ sau, trước mắt là cho con cháu trong dòng họ, và rộng ra nữa là các thành viên khác trong cộng đồng. Học viên kết thúc lớp nâng cao đã có thể tham gia đánh nhạc trong lễ hội "dù cần được kèm cặp thêm, nhưng đó là kết quả tuyệt vời" - ông Lợi nhấn mạnh.

Lợi ích cho tất cả

Di sản kết nối là phiên bản tại Việt Nam của chương trình nghiên cứu Di sản văn hóa hướng đến sự phát triển đồng đều, do Hội đồng Anh toàn cầu thực hiện ở ba nước: Colombia, Kenya và Việt Nam. Tại Việt Nam, chương trình này được tiến hành từ năm 2018, đối tác thực hiện là Viện Văn hóa Nghệ thuật quốc gia Việt Nam và một số tổ chức, cơ quan khác.

Phiên bản ở Việt Nam tập trung vào di sản âm nhạc và lưu trữ phim. Điều cần nhấn mạnh là trong số 14 di sản văn hóa phi vật thể của Việt Nam đã được UNESCO ghi danh, có chín di sản thuộc lĩnh vực âm nhạc: Nhã nhạc Cung đình Huế, Không gian văn hóa Cồng chiêng Tây Nguyên, Dân ca quan họ Bắc Ninh, Ca trù, Hát xoan, Đờn ca tài tử Nam Bộ, Dân ca Ví, Giặm Nghệ Tĩnh, Nghệ thuật Bài chòi, Thực hành Then của người Tày, Nùng, Thái. Bên cạnh đó, mỗi cộng đồng dân tộc trong mái nhà chung Việt Nam lại có một kho tàng âm nhạc dân gian truyền thống riêng, chứa đựng những giá trị văn hóa và nghệ thuật bản địa đặc sắc mà nhiều phần trong đó hiện đứng trước nguy cơ bị mai một. Chính vì thế, dự án Di sản kết nối được hy vọng là sẽ đem tới các phương thức mới trong chiến lược bảo vệ di sản nói chung, di sản âm nhạc nói riêng, nâng cao năng lực cho tất cả các cá nhân, tổ chức trực tiếp hoặc gián tiếp tham gia công cuộc này để đóng góp vào sự phát triển đồng đều và bền vững của các di sản văn hóa tại Việt Nam.

Được triển khai tại bốn địa phương: TP Hồ Chí Minh, Gia Lai, Ninh Thuận, Kon Tum, dự án đã thu về nhiều kết quả khả quan. Tại cộng đồng địa phương, dự án còn đưa tới mô hình câu lạc bộ nhiếp ảnh cộng đồng (photo voice) dành cho học sinh từ lớp 7 đến lớp 9 (Trường THCS Kông Lơng Khơng, huyện Kbang, tỉnh Gia Lai), trao cơ hội cho các em tự tìm hiểu và bày tỏ tiếng nói của mình về di sản văn hóa dân tộc thông qua hình ảnh, lời viết đi kèm và tự thiết kế triển lãm. Bên cạnh đó, dự án cũng hỗ trợ phương cách xây dựng mô hình bảo tàng cộng đồng làng Mơ H’ra (xã Kông Lơng Khơng, huyện Kbang) tại nhà rông truyền thống của làng. Các mô hình hoạt động văn hóa cộng đồng mới này cùng với lễ hội cồng chiêng đã được trao về cho cộng đồng tự tổ chức chính là tiền đề để phát triển du lịch cộng đồng, góp phần nâng cao đời sống vật chất cho bà con.

Những kết quả từ dự án được thu nhận, chọn lọc và lưu giữ trong chín bộ phim, chín cuốn sách và sáu cẩm nang về nhiều khía cạnh quan trọng trong việc bảo tồn và phát huy giá trị di sản văn hóa của các dân tộc Kinh, Chăm, H’Mông, Ba Na Tây Nguyên được phát hành song ngữ (tiếng Việt-Anh hoặc tiếng Việt-tiếng dân tộc thiểu số phiên âm). Tất cả được đăng tải trực tuyến trên website của Hội đồng Anh tại Việt Nam, là công cụ tham khảo hữu ích cho các cơ quan hữu quan ở địa phương khác trong việc tiếp tục đề xuất những phương thức khả thi để cùng người dân bảo vệ, phát huy và trao truyền được trọn vẹn giá trị di sản văn hóa tinh thần của dân tộc mình.

NGÂN HÀ