Có một trường Trung học Bình dân như thế

ND - Trong điều kiện vật chất vô cùng khó khăn, vẫn "trường ra trường, lớp ra lớp", "thầy ra thầy, trò ra trò", "dạy ra dạy, học ra học", trường Trung học Bình dân miền Nam Trung Bộ mở đầu cho sự ra đời các trường trung học bình dân trong cả nước và là tiền thân của hệ thống các trường bổ túc văn hóa công nông sau này.

Một trong những thành tựu lớn của nền giáo dục nước ta sau Cách mạng Tháng Tám và vào thời kỳ các cuộc kháng chiến cứu nước là bên cạnh hệ giáo dục phổ thông đã sáng tạo nên một hệ giáo dục bình dân học vụ. Hệ giáo dục này dành cho những người lớn tuổi, không có cơ hội học tập ở các trường phổ thông.

Thoạt đầu, đó là các lớp bình dân học vụ, mở ra trong khắp cả nước, từ thành thị đến nông thôn và cả những nơi hang cùng ngõ hẻm, để góp phần vào việc xóa bỏ nạn mù chữ cho hơn 90% số dân thời bấy giờ. Và cùng với thời gian, các lớp bình dân học vụ cũng nâng cao dần trình độ học vấn cho người học.

Tháng 10-1947, chưa đầy một năm sau ngày Kháng chiến toàn quốc, để đáp ứng nhu cầu cấp bách về cán bộ cho công cuộc kháng chiến kiến quốc, đồng chí Phạm Văn Ðồng, đại diện Trung ương Ðảng và Chính phủ tại miền Nam Trung Bộ (Liên khu 5), với tầm nhìn xa trông rộng, đã đề xuất và quyết định việc thành lập trường trung học cho cán bộ, đảng viên, nhằm trang bị tri thức cơ bản làm nền cho sự phát triển về sau. Trường xây dựng tại Quảng Ngãi, trong vùng tự do Liên khu V, lấy tên là Trường Trung học Bình dân miền Nam Trung Bộ (THBD MNTB).

Học sinh là cán bộ, đảng viên đã trải qua công tác ở các cấp huyện, tỉnh, khu, có trình độ sơ đẳng tiểu học (primaire), trong đó có người là đương kim bí thư Tỉnh ủy. Thầy giáo gồm nhiều người có trình độ đại học hoặc có hiểu biết chuyên môn cao và rất tâm huyết với việc đào tạo học sinh.

Chương trình học là chương trình bốn năm bậc cao đẳng tiểu học (bậc thành chung), được nghiên cứu rút gọn còn hai năm, dành cho người lớn tuổi, nhưng không giảm số bộ môn, cũng không giảm số lượng và nội dung tri thức cơ bản. Trường còn có những môn mà các trường phổ thông tương đương không có là: triết học, chính trị kinh tế học, bạch thoại. Các môn hội họa, âm nhạc, thể dục thể thao, huấn luyện quân sự đều đưa vào chính khóa. Khóa phụ có các lớp dạy về làm thơ, viết truyện, ký, kịch ngắn.

Chương trình học toàn diện, cả trí dục, đức dục, mỹ dục, thể dục, có học, có hành, thấm đượm tinh thần nhân bản, nhân văn và yêu nước, cách mạng. Do học sinh lớn tuổi đã có kinh nghiệm sống ở đời, kinh nghiệm công tác, nên nội dung giảng dạy các môn khoa học xã hội nhân văn, nhất là văn, sử, đã có chiều sâu, tâm rộng, không thể thực hiện ở các trường phổ thông tương đương.

Trường THBD MNTB khóa đầu chỉ tuyển chọn học sinh của bốn tỉnh Quảng Nam, Quảng Ngãi, Bình Ðịnh, Phú Yên, nhưng đến các khóa sau thì có cả học sinh từ Quảng Bình, Quảng Trị, Thừa Thiên và các tỉnh cực Nam Trung Bộ như Khánh Hòa, Ninh Thuận, Bình Thuận.

Khắc họa một vài nét về nhà trường, nhà thơ Tế Hanh, lúc đó là giáo viên của trường, đã viết:

"Một sáng mùa thu trường mở cửa
Mái tranh vách đất bóng nghiêng nghiêng
Chân mang đường sá, hồn mang lửa.
Về những người con của khắp miền.
Về đây
Những anh có vợ
Những chị có chồng
Những người làm thợ
Những kẻ làm nông
Những anh bộ đội
Ðã dày chiến công
Những người cán bộ
Len lỏi núi đồng
Những kẻ đã vào sâu cuộc sống
Hòa với nhân gian tiếng khóc cười"

Ngày 1-10-1947, trong buổi lễ khai giảng khóa học đầu tiên, đồng chí Phạm Văn Ðồng, người sáng lập trường và là hiệu trưởng danh dự đã giảng bài học đầu tiên với chủ đề: "Trung với nước, hiếu với dân". Trường đã khai học đúng với truyền thống giáo dục của dân tộc "Tiên học lễ, hậu học văn". Trước là học lễ, tức là học đạo lý làm người, thành nhân, nên người có ích cho gia đình, xã hội, Tổ quốc, phụng sự chính nghĩa. Phương châm đó đã chỉ đạo hết sức nghiêm túc, cẩn trọng suốt quá trình giảng dạy và học tập và sau đó suốt cả cuộc đời của thầy và trò Trung học Bình dân.

Ở trường, mối quan hệ giữa thầy và trò rất dân chủ. Giáo viên chú ý đi sát lắng nghe ý kiến của học sinh, trao đổi với đồng nghiệp để rút kinh nghiệm cải tiến phương pháp giảng dạy, phát huy năng lực tư duy của học sinh, không nhồi nhét, áp đặt. Học sinh thì vừa học thầy, vừa học bạn trên cơ sở độc lập suy nghĩ của nếp tư duy mở.

Vì hoàn cảnh lịch sử, đất nước bị chiến tranh và chia cắt, cho nên trường chỉ mở được có ba khóa (từ năm 1947 đến 1952) nhưng đã để lại một sự nghiệp to lớn, đào tạo được hơn một nghìn cán bộ cho các tỉnh miền Nam Trung Bộ, Bình Trị Thiên, phục vụ các chiến trường Lào và Cam-pu-chia. Sau này, nhiều người trở thành những cán bộ lãnh đạo chính trị cấp cao, có đồng chí là Ủy viên Bộ Chính trị hay Ủy viên T.Ư Ðảng, những tướng lĩnh trong quân đội, Anh hùng lực lượng vũ trang, nhà khoa học, nhà kinh tế, văn nghệ sĩ, nhà báo nổi tiếng. Nhiều người anh dũng hy sinh ở chiến trường vì độc lập tự do của Tổ quốc và vì nghĩa vụ quốc tế.

Ðiều quan trọng cần ghi nhận trước hết là trường tiêu biểu về phương pháp dạy và học thiết thực, sát thực tế, hiệu quả cao. Trong điều kiện vật chất vô cùng khó khăn, vẫn "trường ra trường, lớp ra lớp", "thầy ra thầy, trò ra trò", "dạy ra dạy, học ra học". Trường mở đầu cho sự ra đời các trường trung học bình dân trong cả nước và là tiền thân của hệ thống các trường bổ túc văn hóa công nông sau này, đã đóng góp những kinh nghiệm quý báu cho việc mở các trường bổ túc văn hóa của nước bạn Lào.

Không phải ngẫu nhiên mà trong dịp kỷ niệm 50 năm thành lập trường (1995, kỷ niệm trước hai năm), đã có một kết luận được nhất trí rút ra là: "Trường THBD miền Nam Trung Bộ là một nhà trường đặc biệt, được mở ra trong một hoàn cảnh đặc biệt, dành cho một đối tượng đặc biệt, và người sáng lập cũng là một nhân vật đặc biệt - đồng chí Phạm Văn Ðồng, nhà văn hóa lớn, người học trò lỗi lạc của Chủ tịch Hồ Chí Minh".

Năm đó, để khuyến khích việc tổ chức lễ kỷ niệm nhà trường đúng với ý  nghĩa đích thực của nó, đồng chí Phạm Văn Ðồng đã nói: "Tôi nghĩ nếu như một sự kiện nào đó trong lịch sử còn có ý nghĩa, còn được nhắc đến, thì điều đó còn mang tính thời sự, còn có tác dụng đối với hoạt động của con người, của xã hội. Nếu không như vậy thì lịch sử chỉ là lịch sử một khúc sông cụt của cả dòng sông lớn, và thời gian càng trôi đi, khúc sông cụt lịch sử ấy càng bị khuất lấp, lãng quên...".

Bảy năm sau, năm 2002, kỷ niệm 55 năm Ngày thành lập Nhà trường tại Quảng Ngãi, lúc này Thủ tướng, Cố vấn Phạm Văn Ðồng đã qua đời, thầy và trò Trường THBD đã đến tưởng niệm tại ngôi nhà xưa của Người ở Mộ Ðức, ngậm ngùi với bức trướng thêu hai dòng chữ:

Dựng trường mở lớp, giáo dục nhìn xa, uyên thâm trí tuệ, muôn thủa tiếng thơm lưu hậu thế

Yêu nước thương dân, trồng người chí lớn, cao khiết tinh thần, nghìn năm bóng cả tỏa trần gian.

Năm nay, tháng 10-2007, đã là kỷ niệm 60 năm Trường THBD MNTB. Vẫn sâu lắng trong con tim mỗi người, thầy và trò, lời dạy của thầy Hiệu trưởng danh dự năm xưa: "Suốt đời Hồ Chủ tịch dạy chúng ta trung với nước, hiếu với dân. Chúng ta đã học câu ấy và từ nay về sau còn học mãi câu ấy. Trung với nước, hiếu với dân là cái gốc đời hoạt động của chúng ta. Gốc vững thì thân càng vững, cành lá tốt xanh, hoa quả tươi đẹp".

Tháng 9-2007         
ÐẶNG MINH PHƯƠNG